6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 104. maddesi, borç ilişkisinde ifanın gerçekleşip gerçekleşmediğinin belirlenmesi bakımından önem taşıyan makbuz ve borç senetlerinin hukuki sonuçlarını düzenlemektedir. Borç ilişkisinin sona ermesi çoğunlukla borcun gereği gibi ifa edilmesiyle gerçekleşmekte olup, ifanın ispatı ise özellikle taraflar arasında uyuşmazlık çıktığında önem kazanmaktadır.
Uygulamada borçlunun yaptığı ödemeye ilişkin makbuz alması, dönemsel borçlarda bir döneme ilişkin makbuz düzenlenmesi, anaparanın ödendiğine ilişkin belge verilmesi veya borç senedinin borçluya geri verilmesi farklı hukuki sonuçlar doğurabilmektedir.
Kanun koyucu, söz konusu işlemlerin ispat hukuku bakımından yaratabileceği güçlükleri dikkate alarak TBK m. 104 hükmünde üç ayrı kanuni karine öngörmüştür. Bu düzenlemeyle borçlu, belirli koşulların gerçekleşmesi hâlinde borcun ifa edildiğini ispat bakımından önemli bir kolaylıktan yararlanmaktadır.
1. TBK MADDE 104’ÜN DÜZENLEME ALANI VE HUKUKİ NİTELİĞİ
Türk Borçlar Kanunu’nun 104. maddesi, borçların ifası başlığı altında makbuz ve senetlerin geri verilmesinin hukuki sonuçlarını düzenlemektedir.
Madde hükmü şu şekildedir:
“Faiz veya kira bedeli gibi dönemsel edimlerden biri için, alacaklı tarafından çekince belirtilmeksizin makbuz verilmişse, önceki dönemlere ait edimler de ifa edilmiş sayılır.
Alacaklı anaparanın tamamı için makbuz vermişse, faizlerini de almış olduğu kabul edilir.
Borç senedi borçluya geri verilmişse, borç sona ermiş sayılır.”
Hüküm incelendiğinde üç farklı karineye yer verildiği görülmektedir. Bunlar;
- Dönemsel edimlerden birine ilişkin makbuz verilmesi hâlinde önceki dönem edimlerinin de ifa edilmiş sayılması,
- Anaparanın tamamına ilişkin makbuz verilmesi hâlinde faizlerin de ödendiğinin kabul edilmesi,
- Borç senedinin borçluya geri verilmesi hâlinde borcun sona ermiş sayılmasıdır.
Söz konusu karineler, borç ilişkisinde ifanın ispatını kolaylaştırmayı ve taraflar arasındaki hukuki güvenliği sağlamayı amaçlamaktadır.
Burada önem taşıyan husus, düzenlemenin borcun sona erdiğine ilişkin kesin bir hüküm değil, aksi ispatlanabilen kanuni karineler öngörmesidir. Dolayısıyla karinenin uygulanma koşulları gerçekleştiğinde ispat yükü bakımından sonuç doğmakta; ancak karşı tarafın aksini ispat etmesi mümkün olmaktadır.
2. DÖNEMSEL EDİMLERDE MAKBUZ VERİLMESİNİN HUKUKİ SONUÇLARI
TBK m. 104/1 uyarınca faiz veya kira bedeli gibi dönemsel edimlerden birine ilişkin olarak alacaklı tarafından çekince belirtilmeksizin makbuz verilmesi hâlinde, önceki dönemlere ait edimler de ifa edilmiş sayılır.
Bu düzenlemenin temelinde, alacaklının önceki dönemlere ilişkin alacaklarını tahsil etmeden sonraki döneme ait ödemeyi kabul etmesinin olağan akışa uygun olmadığı düşüncesi bulunmaktadır.
Örneğin, kira ilişkisinde kiraya verenin belirli bir aya ilişkin kira bedelini tahsil ederek herhangi bir çekince içermeyen makbuz düzenlemesi durumunda, önceki aylara ilişkin kira bedellerinin de ödendiği yönünde kanuni karine ortaya çıkar.
Ancak karinenin uygulanabilmesi için makbuzun alacaklı tarafından verilmiş olması ve önceki dönemlere ilişkin ödemelerin yapılmadığına dair herhangi bir çekince içermemesi gerekir.
Alacaklının makbuz üzerine önceki dönemlere ilişkin borçların ödenmediğini açıkça belirtmesi hâlinde ise bu karine uygulanmayacaktır.
2.1. Yargıtay’ın Dönemsel Edimlere İlişkin Yaklaşımı
Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 27.06.2018 tarihli, 2018/11069 Esas ve 2018/14488 Karar sayılı ilamında, kira ödemelerine ilişkin belgelerin önceki dönem kira bedellerinin ödendiği yönünde kanuni karine oluşturabileceği kabul edilmiştir.
Kararda, kiralayan tarafından kiracıya verilen yazılı belgelerin TBK m. 104 kapsamında değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiş; mahkemenin bu düzenlemeyi dikkate almadan karar vermesi doğru bulunmamıştır.
Bu yaklaşım, kira uyuşmazlıklarında makbuzların yalnızca üzerinde yazılı döneme ilişkin değil, önceki dönemlere ilişkin borçlar bakımından da sonuç doğurabileceğini göstermektedir.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 24.06.2019 tarihli, 2017/8910 Esas ve 2019/5692 Karar sayılı ilamında da TBK m. 104 kapsamında dönemsel edimlerden birine ilişkin çekincesiz makbuz verilmesinin önceki dönem borçlarının ifa edildiği yönünde sonuç doğuracağı değerlendirilmiştir.
Bu kararlar birlikte değerlendirildiğinde, kira bedellerinin tahsiline ilişkin belgelerin düzenlenme biçiminin ve içeriğinin uyuşmazlığın çözümünde belirleyici olabileceği anlaşılmaktadır.
3. ANAPARANIN TAMAMININ ÖDENMESİ VE FAİZ BORCUNA ETKİSİ
TBK m. 104/2 uyarınca alacaklının anaparanın tamamı için makbuz vermesi hâlinde, faizleri de tahsil ettiği kabul edilmektedir.
Bu hüküm, anapara borcu ile faiz borcu arasındaki hukuki bağlantı dikkate alınarak düzenlenmiştir.
Kural olarak faiz, asıl alacağa bağlı fer’i nitelikte bir alacaktır. Bununla birlikte anaparanın ödenmesi, faiz borcunun her durumda kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmez.
Ancak alacaklının anaparanın tamamına ilişkin makbuz vermesi, TBK m. 104/2 gereğince faizlerin de tahsil edildiği yönünde kanuni karine meydana getirir.
Örneğin, borçlu tarafından 500.000 TL tutarındaki anaparanın tamamı ödenmiş ve alacaklı tarafından herhangi bir faiz alacağının saklı tutulduğuna ilişkin açıklama içermeyen makbuz verilmişse, faiz alacağının da tahsil edildiği kabul edilir.
Bu durumda alacaklının ayrıca faiz talebinde bulunması, kanuni karinenin aksini ortaya koymasını gerektirir.
Hükmün amacı, anaparanın tamamen ödendiğine ilişkin makbuz düzenlenmesinden sonra faiz alacağının belirsizliğe bırakılmasını önlemek ve borç ilişkisinde hukuki güvenliği sağlamaktır.
4. BORÇ SENEDİNİN BORÇLUYA İADESİ VE BORCUN SONA ERMESİ
TBK m. 104/3 uyarınca borç senedinin borçluya geri verilmesi hâlinde borç sona ermiş sayılır.
Borç senedi, borç ilişkisinin varlığını ve kapsamını ortaya koyan önemli bir ispat aracıdır. Bu senedin alacaklı tarafından borçluya iade edilmesi, kural olarak alacaklının borç ilişkisinin sona erdiğini kabul ettiğine işaret eder.
Kanun koyucu da bu duruma hukuki sonuç bağlayarak senedin borçluya iadesini borcun sona erdiğine ilişkin karine olarak düzenlemiştir.
Burada önemli olan, senedin borçluya gerçekten iade edilmiş olmasıdır. Senedin alacaklının elinde bulunmaması ile borçluya iade edilmiş olması aynı hukuki sonucu doğurmaz.
Senedin kaybolması, üçüncü bir kişinin eline geçmesi veya borçlunun iradesi dışında senede ulaşması gibi durumlarda somut olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.
4.1. Borç Senedinin İadesinde İspat Yükü
Borç senedinin borçluya iade edilmesiyle birlikte borcun sona erdiği yönünde kanuni karine ortaya çıkar.
Bu durumda borçlu, senedin kendisine iade edildiğini ortaya koyduğu takdirde borcun ifa edilmediğini iddia eden alacaklının karinenin aksini ispatlaması gerekir.
Örneğin alacaklı, senedi borçluya ödeme karşılığında değil, teminat amacıyla veya başka bir hukuki ilişki nedeniyle iade ettiğini ileri sürüyorsa bu iddiasını somut olayın özelliklerine ve uygulanabilir ispat kurallarına göre ortaya koymalıdır.
Dolayısıyla senedin iadesi, borçlunun ispat yükü bakımından önemli bir hukuki avantaj elde etmesini sağlar.
5. TBK MADDE 104 KAPSAMINDA KARİNELERİN AKSİNİN İSPATI
TBK m. 104’te düzenlenen karineler, borçlunun ispat yükünü hafifletmekle birlikte alacaklının aksini ispat etmesine engel değildir.
Kanuni karinenin ortaya çıkmasıyla birlikte, karinenin dayandığı olguyu ortaya koyan taraf lehine bir ispat kolaylığı meydana gelir.
Bu nedenle alacaklı, borcun henüz sona ermediğini ileri sürüyorsa ilgili karinenin aksini ispatlamalıdır.
Örneğin;
- Kira bedeline ilişkin makbuzun önceki dönemleri kapsamadığını,
- Anapara ödemesine ilişkin makbuzun faiz alacağını da kapsamadığını,
- Borç senedinin borçluya borcun ifası amacıyla değil, başka bir hukuki sebeple iade edildiğini,
somut olayın özelliklerine göre ortaya koyması gerekebilir.
Burada ispat yükünün belirlenmesinde yalnızca TBK m. 104 değil, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 190. maddesinde düzenlenen genel ispat yükü ilkesi de dikkate alınmalıdır.
HMK m. 190 uyarınca ispat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir.
TBK m. 104 ise belirli olguların gerçekleşmesi hâlinde bu genel kurala göre ispat bakımından özel bir kolaylık sağlamaktadır.
6. TBK MADDE 104’ÜN UYGULAMASINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR
Uygulamada TBK m. 104’e dayanılırken bazı hususların özellikle değerlendirilmesi gerekir.
İlk olarak, makbuzun hangi borç ilişkisine ve hangi döneme ilişkin olduğunun belirlenmesi gerekir. Belgenin içeriği, düzenlenme tarihi ve taraflar arasındaki hukuki ilişki birlikte değerlendirilmelidir.
İkinci olarak, makbuzda çekince bulunup bulunmadığı incelenmelidir. Özellikle kira ilişkilerinde önceki dönemlere ilişkin borçların saklı tutulduğuna dair açık kayıtlar, kanuni karinenin uygulanmasını engelleyebilir.
Üçüncü olarak, anapara ödemesine ilişkin makbuzun kapsamı belirlenmelidir. Makbuzun anaparanın tamamına ilişkin olup olmadığı ve faiz alacağı bakımından herhangi bir çekince içerip içermediği önemlidir.
Son olarak, borç senedinin iade edildiği iddiasında senedin gerçekten borçluya teslim edilip edilmediği ve iadenin hangi hukuki ilişki kapsamında gerçekleştiği araştırılmalıdır.
Bu değerlendirmeler yapılmadan yalnızca makbuzun veya senedin mevcut olmasına dayanılarak borcun sona erdiği sonucuna ulaşılması doğru olmayacaktır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 104. maddesi, borç ilişkisinde ifanın ispatı bakımından önemli üç ayrı kanuni karine öngörmektedir. Dönemsel edimlerden birine ilişkin çekincesiz makbuz verilmesi, anaparanın tamamı için makbuz düzenlenmesi ve borç senedinin borçluya iade edilmesi, kanunda belirtilen koşullar çerçevesinde borcun ifa edildiği veya sona erdiği yönünde hukuki sonuç doğurmaktadır.
Özellikle kira alacakları, faiz alacakları, ticari ilişkiler ve kambiyo senetlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda bu hükmün doğru uygulanması, ispat yükünün belirlenmesi bakımından önem taşımaktadır.
Yargıtay uygulamasında da makbuzların ve borç senetlerinin iadesinin hukuki sonuçlarının dikkate alınması gerektiği görülmektedir.
Sonuç olarak TBK m. 104, yalnızca ödeme belgelerinin hukuki niteliğini düzenleyen bir hüküm olmayıp, borç ilişkisinin sona erip ermediğine ilişkin uyuşmazlıklarda tarafların ispat yükünü doğrudan etkileyen önemli bir düzenlemedir.
KAYNAKÇA:
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 104.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 190.
- Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 27.06.2018 tarihli, 2018/11069 Esas ve 2018/14488 Karar sayılı ilamı (https://mevzuat.kararara.com/viewtopic.php?t=103491)
- Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 24.06.2019 tarihli, 2017/8910 Esas ve 2019/5692 Karar sayılı ilamı (https://www.yargikararlari.com.tr/ictihatdetay-11298-3hukukdairesi-Yargitay-3-Hukuk-Dairesi-2017-8910-Esas-2019-5692-Karar-Sayili-Ilami.html)
İlginizi Çekebilecek Yazılarımız:
