Eşlerden birinin ölümü, evlilik birliğini sona erdirdiği gibi aile konutunun hukuki statüsü ve mirasçılar arasındaki paylaşımı bakımından da önemli sonuçlar doğurur. Sağ kalan eşin ölümden sonra yaşam düzenini koruyabilmesi ve birlikte yaşadığı konutta barınmaya devam edebilmesi amacıyla Türk Medeni Kanunu’nun 652. maddesinde aile konutunun ve ev eşyasının sağ kalan eşe özgülenmesi kurumu düzenlenmiştir.
Anılan hüküm uyarınca sağ kalan eş, tereke içerisinde bulunan ve eşlerin birlikte yaşadıkları konutun kendisine miras hakkına mahsuben mülkiyet olarak özgülenmesini isteyebilir. Haklı sebeplerin bulunması halinde ise mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınması da mümkündür. Bu hak, sağ kalan eşin mirasçılık sıfatından kaynaklanmakta olup mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacak haklarından bağımsızdır.
Aile konutu, eşlerin yaşam faaliyetlerini birlikte sürdürdükleri, aile hayatının merkezi niteliğini taşıyan ve barınma ihtiyaçlarını karşılayan taşınmazdır. Eşlerden birinin ölümü halinde aile konutunun mirasçılar arasında paylaşılması, sağ kalan eşin konut üzerindeki hukuki durumunu doğrudan etkileyebilir.
Özellikle aile konutunun mirasbırakan adına kayıtlı olması ve diğer mirasçıların da taşınmaz üzerinde miras hakkı bulunması, sağ kalan eşin konutta yaşamaya devam etmesini güçleştirebilir. Kanun koyucu bu ihtimali dikkate alarak sağ kalan eşe, aile konutunun miras payına mahsuben kendisine özgülenmesini isteme hakkı tanımıştır.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 652. maddesi, sağ kalan eşin korunmasını ve ölümden önceki yaşam düzeninin mümkün olduğunca devam ettirilmesini amaçlayan özel bir miras hukuku düzenlemesidir.
Bu düzenleme, sağ kalan eşin aile konutunu bedelsiz şekilde kazanmasını sağlamaz. Özgüleme, miras hakkına mahsuben gerçekleştirilir ve taşınmazın değeri ile sağ kalan eşin miras payı birlikte değerlendirilir.
1. AİLE KONUTUNUN SAĞ KALAN EŞE ÖZGÜLENMESİNİN HUKUKİ DAYANAĞI
1.1. Türk Medeni Kanunu’nun 652. Maddesi
TMK m. 652’ye göre eşlerden birinin ölümü halinde tereke malları arasında ev eşyası veya eşlerin birlikte yaşadıkları konut bulunuyorsa sağ kalan eş, bunlar üzerinde kendisine miras hakkına mahsuben mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilir.
Haklı sebeplerin bulunması halinde sağ kalan eşin veya mirasbırakanın diğer yasal mirasçılarından birinin istemi üzerine mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınmasına da karar verilebilir.
Kanun hükmü, sağ kalan eşe öncelikle mülkiyet hakkı talep etme imkanı tanımaktadır. Ancak somut olayın özellikleri ve haklı sebeplerin varlığı halinde sınırlı ayni hak tesis edilmesi de mümkündür.
1.2. Özgüleme Hakkının Hukuki Niteliği
TMK m. 652 kapsamında aile konutunun sağ kalan eşe özgülenmesi, mirasın paylaşılmasına ilişkin özel bir düzenlemedir.
Sağ kalan eş, aile konutunun mülkiyetinin kendisine geçirilmesini talep ederken bunu miras payına mahsuben istemektedir. Dolayısıyla bu hak, bağımsız ve bedelsiz bir mülkiyet kazanma hakkı değildir.
Özgüleme sonucunda aile konutu üzerindeki miras ortaklığı sona erer ve kanuni koşulların gerçekleşmesi halinde taşınmazın mülkiyeti sağ kalan eşe bırakılır.
Bu nedenle TMK m. 652’ye dayanan talep, mirasın paylaşılması ve tereke mallarının özgülenmesi niteliğindedir.
2. AİLE KONUTUNUN SAĞ KALAN EŞE ÖZGÜLENMESİNİN KOŞULLARI
2.1. Eşlerden Birinin Ölmüş Olması
TMK m. 652’nin uygulanabilmesi için öncelikle evlilik birliğinin eşlerden birinin ölümüyle sona ermiş olması gerekir.
Boşanma, evliliğin iptali veya mal rejiminin ölüm dışındaki bir sebeple sona ermesi halinde doğrudan TMK m. 652 uygulanmaz. Bu durumlarda ilgili mal rejimi ve aile konutuna ilişkin diğer hükümler değerlendirilmelidir.
2.2. Sağ Kalan Eşin Bulunması
Özgüleme talebinde bulunacak kişinin mirasbırakanın sağ kalan eşi olması gerekir.
Sağ kalan eş, TMK’nın miras hükümleri uyarınca yasal mirasçıdır. Bu nedenle aile konutunun özgülenmesini miras hakkına mahsuben isteyebilir.
Sağ kalan eşin miras payı, mirasbırakanın diğer mirasçılarıyla olan hukuki ilişkisine göre belirlenir.
2.3. Taşınmazın Tereke İçerisinde Bulunması
TMK m. 652’nin uygulanabilmesi için aile konutunun mirasbırakanın terekesinde bulunması gerekir.
Taşınmazın mirasbırakan adına kayıtlı olması, terekeye dahil edilmesi bakımından temel öneme sahiptir.
Aile konutu üçüncü kişiye aitse veya mirasbırakanın terekesinde yer almıyorsa TMK m. 652 kapsamında özgüleme talep edilemez.
Taşınmazın eşlerin birlikte yaşadığı konut olduğunun da ortaya konulması gerekir.
2.4. Taşınmazın Aile Konutu Niteliğinde Olması
Özgüleme talebine konu taşınmazın, eşlerin ölümden önce birlikte yaşadıkları konut olması gerekir.
Aile konutu kavramı, eşlerin yaşam merkezini oluşturan ve ortak yaşamlarını sürdürdükleri konutu ifade eder.
Bu nedenle yalnızca mirasbırakanın mülkiyetinde bulunan her taşınmaz aile konutu olarak kabul edilemez.
Yazlık, yatırım amacıyla edinilmiş konut, kiraya verilen taşınmaz veya fiilen aile yaşamının merkezi olmayan başka bir taşınmaz, somut olayın koşullarına göre aile konutu niteliği taşımayabilir.
Aile konutu niteliğinin tespitinde özellikle yerleşim yeri kayıtları, elektrik ve su abonelikleri, komşu beyanları, nüfus kayıtları ve diğer deliller dikkate alınabilir.
2.5. Sağ Kalan Eşin Talepte Bulunması
TMK m. 652, sağ kalan eşe talep hakkı tanımaktadır. Bu nedenle mahkeme, kendiliğinden aile konutunun sağ kalan eşe özgülenmesine karar veremez.
Sağ kalan eşin dava veya miras paylaşımı sürecinde açık bir özgüleme talebinde bulunması gerekir.
Talebin kapsamı da açık olmalıdır. Sağ kalan eş mülkiyet hakkı, haklı sebeplerin bulunması halinde ise intifa veya oturma hakkı kurulmasını isteyebilir.
3. MÜLKİYET HAKKININ SAĞ KALAN EŞE ÖZGÜLENMESİ
3.1. Miras Hakkına Mahsup İlkesi
TMK m. 652 kapsamında aile konutunun mülkiyetinin sağ kalan eşe verilmesi, miras payına mahsuben gerçekleştirilir.
Bu nedenle öncelikle sağ kalan eşin tereke üzerindeki miras payı belirlenmelidir.
Sağ kalan eşin miras payı, mirasbırakanın altsoyu, ana ve babası veya diğer mirasçılarıyla birlikte mirasçı olup olmamasına göre değişir.
TMK m. 499 uyarınca sağ kalan eşin yasal miras payı:
- Mirasbırakanın altsoyu ile birlikte mirasçı olması halinde mirasın dörtte biridir.
- Mirasbırakanın ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması halinde mirasın yarısıdır.
- Mirasbırakanın büyük ana ve büyük babaları ve onların çocuklarıyla birlikte mirasçı olması halinde mirasın dörtte üçüdür.
- Bunların bulunmaması halinde mirasın tamamıdır.
Bu oranlar, mirasbırakanın terekesindeki net miras değeri ve mirasçılık durumuna göre değerlendirilir.
3.2. Diğer Mirasçıların Paylarının Korunması
TMK m. 652 kapsamında özgüleme yapılırken diğer mirasçıların miras hakları da korunmalıdır.
Aile konutunun sağ kalan eşe özgülenmesi sonucunda diğer mirasçıların taşınmaz üzerindeki miras hakları sona ereceğinden, kendilerine düşen miras payının ekonomik karşılığı belirlenmelidir.
Taşınmazın değeri sağ kalan eşin miras payını aşıyorsa aradaki farkın diğer mirasçılara ödenmesi gündeme gelir.
Bu nedenle mahkemece terekenin tamamı, borçlar, miras payları ve aile konutunun değeri birlikte değerlendirilmelidir.
4. MÜLKİYET YERİNE İNTİFA VEYA OTURMA HAKKI TANINMASI
TMK m. 652/2 uyarınca haklı sebeplerin bulunması halinde mülkiyet hakkı yerine intifa veya oturma hakkı tanınmasına karar verilebilir.
4.1. İntifa Hakkı
İntifa hakkı, hak sahibine başkasına ait bir eşya üzerinde kullanma ve yararlanma yetkisi sağlayan sınırlı ayni haktır.
Sağ kalan eş lehine aile konutu üzerinde intifa hakkı kurulması halinde taşınmazın mülkiyeti diğer mirasçılarda kalabilir; ancak sağ kalan eş taşınmazdan yararlanma hakkına sahip olur.
İntifa hakkı, sağ kalan eşin konutun kullanımını sürdürmesine imkan tanırken diğer mirasçıların çıplak mülkiyet haklarını da koruyabilir.
4.2. Oturma Hakkı
Oturma hakkı, hak sahibine bir binadan veya binanın belirli bir bölümünden konut olarak yararlanma yetkisi verir.
Sağ kalan eş lehine oturma hakkı kurulması, özellikle konutun mülkiyetinin diğer mirasçılara bırakılmasının ancak sağ kalan eşin barınma ihtiyacının korunmasının gerekli olduğu durumlarda gündeme gelebilir.
Oturma hakkı, kişiye bağlı bir irtifak hakkıdır ve kural olarak devredilemez, mirasçılara geçmez.
4.3. Haklı Sebeplerin Değerlendirilmesi
Mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı kurulabilmesi için haklı sebeplerin bulunması gerekir.
Bu kapsamda:
- Diğer mirasçıların taşınmaz üzerinde korunmaya değer menfaatlerinin bulunması,
- Aile konutunun mülkiyetinin sağ kalan eşe devrinin hakkaniyete uygun olmaması,
- Sağ kalan eşin barınma ihtiyacının sınırlı ayni hakla yeterli biçimde korunabilmesi,
- Tereke mallarının niteliği ve mirasçıların ekonomik menfaatleri,
değerlendirilebilir.
Haklı sebebin varlığı, somut olayın özelliklerine göre mahkemece belirlenir.
5. TMK M. 652 İLE TMK M. 240 ARASINDAKİ FARKLAR
Aile konutunun sağ kalan eşe özgülenmesi bakımından TMK m. 652 ile TMK m. 240 hükümlerinin birbirinden ayrılması gerekir.
TMK m. 240, edinilmiş mallara katılma rejiminin ölümle sona ermesi halinde sağ kalan eşin katılma alacağına ilişkin özel bir koruma sağlar.
TMK m. 652 ise mirasın paylaşılması aşamasında aile konutunun ve ev eşyasının sağ kalan eşe miras hakkına mahsuben özgülenmesini düzenler.
Başlıca farklılıklar şunlardır:
TMK m. 240:
- Mal rejiminin ölümle sona ermesi ve katılma alacağı koşullarıyla ilgilidir.
- Sağ kalan eşin katılma alacağına ilişkin hakkı söz konusudur.
- Konut üzerinde öncelikle intifa veya oturma hakkı, haklı sebeplerin bulunması halinde mülkiyet hakkı talep edilebilir.
TMK m. 652:
- Mirasın paylaşılmasına ilişkin özel bir düzenlemedir.
- Sağ kalan eşin miras payına dayanır.
- Kural olarak mülkiyet hakkının özgülenmesi istenebilir.
- Haklı sebeplerin bulunması halinde mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınabilir.
Bu iki hüküm birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir. Somut olayda mal rejiminin tasfiyesi ile mirasın paylaşılması talepleri birlikte gündeme gelebilir. Ancak hukuki dayanakları, hesaplamaları ve koşulları birbirinden ayrılmalıdır.
6. AİLE KONUTUNUN ÖZGÜLENMESİNDE HARÇ VE DEĞER TESPİTİ
TMK m. 652’ye dayalı özgüleme taleplerinde taşınmazın değeri ve sağ kalan eşin miras payı belirlenmelidir.
Yargıtay uygulamasında bu davaların kabulü halinde taşınmaz üzerinde ayni hak tanınması ve miras ortaklığının tasfiyesi söz konusu olduğundan nispi harç alınması gerektiği kabul edilmektedir.
Bu nedenle dava açılırken taşınmazın değerinin ve talebin niteliğinin doğru belirlenmesi önem taşır.
Mahkemece taşınmazın değeri, terekenin kapsamı ve sağ kalan eşin miras payı hesaplanmalıdır.
Taşınmazın değeri sağ kalan eşin miras payını aşıyorsa diğer mirasçıların paylarına karşılık gelen bedelin depo edilmesi gündeme gelebilir.
7. AİLE KONUTUNUN ÖZGÜLENMESİNDE İSPAT
Aile konutunun sağ kalan eşe özgülenmesi davasında ispatlanması gereken temel hususlar şunlardır:
- Eşlerden birinin vefat etmiş olması,
- Sağ kalan eşin mirasçılık sıfatı,
- Dava konusu taşınmazın terekeye dahil olması,
- Taşınmazın eşlerin birlikte yaşadığı aile konutu niteliği taşıması,
- Sağ kalan eşin özgüleme talebinin bulunması,
- Terekenin ve miras paylarının belirlenmesi.
Bu hususların ispatında kullanılabilecek deliller arasında tapu kayıtları, veraset ilamı, nüfus kayıtları, yerleşim yeri belgeleri, elektrik ve su abonelikleri, tanık beyanları, bilirkişi raporları ve diğer resmi belgeler bulunmaktadır.
Aile konutunun tespitinde yalnızca tapu kaydı veya adres kayıt sistemi tek başına belirleyici değildir. Fiili yaşam merkezi ve eşlerin birlikte yaşama iradesi de değerlendirilmelidir.
Aile konutunun sağ kalan eşe özgülenmesi, ölüm sonrasında sağ kalan eşin barınma ihtiyacının ve yaşam düzeninin korunmasını amaçlayan önemli bir miras hukuku kurumudur.
Türk Medeni Kanunu’nun 652. maddesi, sağ kalan eşe eşlerin birlikte yaşadığı konutun mülkiyetinin miras hakkına mahsuben kendisine verilmesini talep etme hakkı tanımaktadır.
Bu hak, sağ kalan eşin mal rejiminden doğan alacak haklarından bağımsızdır ve mirasın paylaşılması aşamasında ileri sürülür.
Özgüleme talebinin kabulü için taşınmazın terekeye dahil olması, eşlerin birlikte yaşadığı konut niteliğini taşıması ve sağ kalan eşin açık talebinin bulunması gerekir.
Mülkiyet hakkının sağ kalan eşe özgülenmesi, diğer mirasçıların miras paylarının ortadan kaldırılması anlamına gelmez. Taşınmazın değeri ile sağ kalan eşin miras payı karşılaştırılmalı, gerekiyorsa diğer mirasçıların paylarına karşılık gelen bedel depo ettirilmelidir.
Haklı sebeplerin bulunması halinde ise mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı kurulması mümkündür.
Sonuç olarak TMK m. 652, sağ kalan eşin korunması ile diğer mirasçıların mülkiyet ve miras haklarının dengelenmesini amaçlayan özel bir paylaşım hükmüdür. Bu nedenle özgüleme davalarında terekenin bütünü, miras payları, aile konutunun değeri, taraf teşkili ve talep edilen ayni hakkın niteliği birlikte değerlendirilmelidir.
KAYNAKÇA:
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 240, 499, 599, 640, 642, 652 ve ilgili hükümler.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 4, 11 ve 27.
- 492 sayılı Harçlar Kanunu.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2017/255, K. 2018/12003, T. 25.10.2018.(https://www.ictihat.gen.tr/yargitay-2-hukuk-dairesi-e-2017-255-k-2018-12003/)
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2023/488, K. 2024/982, T. 20.02.2024.(https://karamercanhukuk.com/yargitay-karari/sag-kalan-es-intifadan-men-tarihinden-kabul-edilen-ozguleme-davasinin-kesinlesmesi-tarihine-kadar-ecrimisil-ile-sorumludur)
İlginizi Çekebilecek Yazılarımız:
