Eser sözleşmesi, ekonomik ve ticari hayatta en sık karşılaşılan sözleşme türlerinden biridir. Özellikle inşaat, tadilat, restorasyon, makine imalatı, yazılım geliştirme, mimari proje hazırlanması ve teknik hizmetlerin yerine getirilmesinde eser sözleşmesi ilişkisi kurulmaktadır.
Bu sözleşme türünde yüklenici, belirli bir sonucu meydana getirmeyi üstlenirken iş sahibi de meydana getirilen eserin karşılığında bedel ödemeyi taahhüt eder.
Eserin meydana getirilmesi sırasında malzeme fiyatlarının artması, işçilik giderlerinin yükselmesi, teknik zorunlulukların ortaya çıkması veya başlangıçta yapılan maliyet hesabının gerçekçi olmaması nedeniyle sözleşmede öngörülen bedelin aşılması mümkündür.
Bu durum özellikle bedelin yaklaşık olarak belirlendiği eser sözleşmelerinde taraflar arasında uyuşmazlıklara yol açmaktadır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 482. maddesi, başlangıçta yaklaşık olarak belirlenen bedelin aşırı ölçüde aşılması halinde iş sahibinin sahip olduğu hukuki imkanları düzenlemektedir.
Ancak bu hükmün uygulanabilmesi için yalnızca maliyetlerin artmış olması yeterli değildir. Bedelin yaklaşık olarak belirlenmiş olması, aşımın aşırı ölçüde gerçekleşmesi veya gerçekleşeceğinin anlaşılması ve bu durumun iş sahibinin kusurundan kaynaklanmaması gerekir.
1. ESER SÖZLEŞMESİNİN TANIMI VE HUKUKİ NİTELİĞİ
1.1. Eser Sözleşmesinin Tanımı
Türk Borçlar Kanunu’nun 470. maddesine göre eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.
Bu sözleşmede yüklenicinin temel borcu, sözleşmede kararlaştırılan eseri meydana getirerek iş sahibine teslim etmektir. İş sahibinin temel borcu ise meydana getirilen eserin karşılığında kararlaştırılan bedeli ödemektir.
Eser sözleşmesinin konusunu yalnızca maddi bir varlığın meydana getirilmesi oluşturmaz. Belirli bir sonucun ortaya çıkarılmasına yönelik fikri ve teknik çalışmalar da eser sözleşmesine konu olabilir.
Örneğin:
- Bir binanın inşa edilmesi,
- Mevcut yapının tadilat ve restorasyonunun yapılması,
- Mobilya veya makine imal edilmesi,
- Mimari ve mühendislik projelerinin hazırlanması,
- Özel bir yazılımın geliştirilmesi,
- Bir ürünün belirli teknik özelliklere uygun biçimde üretilmesi,
eser sözleşmesinin konusunu oluşturabilir.
1.2. Eser Sözleşmesinin Unsurları
Eser sözleşmesinin temel unsurları şunlardır:
a) Eser meydana getirme borcu
Yüklenici, belirli bir sonucu gerçekleştirmeyi üstlenir. Sözleşmenin konusunun belirlenebilir olması ve meydana getirilecek eserin kapsamının ortaya konulması gerekir.
b) Bedel ödeme borcu
İş sahibi, meydana getirilecek eserin karşılığında bedel ödemeyi taahhüt eder. Bedelin önceden belirlenmiş olması zorunlu değildir. Bedel kararlaştırılmamış veya yaklaşık olarak belirlenmişse TBK m. 481 uygulanabilir.
c) Tarafların anlaşması
Eser sözleşmesi, tarafların eser meydana getirilmesi ve bunun karşılığında bedel ödenmesi konusunda karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur.
d) Bağımsızlık unsuru
Yüklenici, kural olarak iş sahibinin emir ve talimatları altında işçi gibi çalışmaz. Eseri meydana getirme faaliyetini kendi organizasyonu ve mesleki bilgisi çerçevesinde bağımsız olarak yürütür.
2. ESER SÖZLEŞMESİNDE TARAFLARIN HAK VE BORÇLARI
2.1. Yüklenicinin Borçları
Yüklenicinin temel borcu, sözleşmede kararlaştırılan eseri meydana getirerek iş sahibine teslim etmektir.
TBK m. 471 uyarınca yüklenici, üstlendiği edimleri iş sahibinin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle yerine getirmekle yükümlüdür.
Yüklenicinin başlıca borçları şunlardır:
- Eseri sözleşmeye uygun şekilde meydana getirmek.
- İş sahibinin haklı menfaatlerini gözetmek.
- Gerekli mesleki özeni göstermek.
- Eseri kararlaştırılan zamanda tamamlamak.
- Kullanılan malzemeler bakımından sözleşmeye ve kanuna uygun davranmak.
- Eseri iş sahibine teslim etmek.
- Ayıplı ifadan doğan sorumluluklarını yerine getirmek.
Yüklenici, işi meydana getirirken mesleki bilgi ve tecrübesinin gerektirdiği özeni göstermelidir.
2.2. İş Sahibinin Borçları
İş sahibinin temel borcu, meydana getirilen eserin karşılığında bedel ödemektir.
Bunun yanında iş sahibi, sözleşmenin niteliğine göre yüklenicinin çalışmasını mümkün kılacak iş birliğini sağlamak, gerekli malzemeleri temin etmek veya işin yapılacağı alanı teslim etmekle yükümlü olabilir.
İş sahibinin kusurlu davranışları nedeniyle işin maliyetinin artması veya ifanın güçleşmesi halinde bu durumun hukuki sonuçları ayrıca değerlendirilmelidir.
3. ESER SÖZLEŞMESİNDE BEDEL TÜRLERİ
Eser sözleşmelerinde bedelin nasıl belirlendiği, yaklaşık bedelin aşılması uyuşmazlıklarının çözümünde belirleyici öneme sahiptir.
3.1. Götürü Bedel
TBK m. 480 uyarınca taraflar bedeli önceden ve kesin olarak belirlemişlerse götürü bedelli eser sözleşmesi söz konusu olur.
Götürü bedelde yüklenici, eseri sözleşmede belirlenen bedel karşılığında meydana getirmeyi üstlenir.
Bu durumda yüklenici, eserin öngörülenden daha fazla emek ve masraf gerektirdiğini ileri sürerek kural olarak bedelin artırılmasını talep edemez.
Aynı şekilde eser öngörülenden daha az emek ve masraf gerektirmiş olsa bile iş sahibi belirlenen bedelin tamamını ödemekle yükümlüdür.
Ancak TBK m. 480/2’de olağanüstü durumlarda sözleşmenin uyarlanmasına ilişkin özel bir düzenleme bulunmaktadır.
Buna göre başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülüp de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, belirlenen götürü bedelle eserin yapılmasına engel olur veya son derece güçleştirirse yüklenici, şartları varsa hakimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir. Uyarlamanın mümkün olmaması veya karşı taraftan beklenememesi halinde sözleşmeden dönme hakkı gündeme gelebilir.
3.2. Değere Göre Bedel
TBK m. 481 uyarınca eserin bedeli önceden belirlenmemiş veya yaklaşık olarak belirlenmişse bedel, eserin yapıldığı yer ve zamandaki değeri ile yüklenicinin giderleri dikkate alınarak belirlenir.
Bu düzenleme, bedelin kesin biçimde kararlaştırılmadığı durumlarda uygulanır.
Dolayısıyla bedelin belirlenmemiş olması veya yaklaşık olarak belirlenmesi, iş sahibinin hiçbir bedel ödeme yükümlülüğü bulunmadığı anlamına gelmez.
Eserin niteliği, yapıldığı yer ve zaman, kullanılan malzemeler, işçilik ve yüklenicinin giderleri bedelin tespitinde dikkate alınır.
3.3. Yaklaşık Bedel
Yaklaşık bedel, eser sözleşmesi kurulurken işin tamamlanması için öngörülen tahmini maliyetin taraflarca belirlenmesidir.
Yaklaşık bedel, kesin ve değiştirilemez bir ücret niteliğinde değildir. Ancak yükleniciye sınırsız biçimde ek bedel talep etme yetkisi de vermez.
Başlangıçta belirlenen yaklaşık bedelin hangi kapsamda hesaplandığı, hangi iş kalemlerini içerdiği ve hangi giderlerin bu bedele dahil olduğu sözleşme ve ekleri incelenerek belirlenmelidir.
Yaklaşık bedelin aşılması halinde TBK m. 482’nin uygulanıp uygulanmayacağı bu değerlendirmeye bağlıdır.
4. YAKLAŞIK BEDELİN AŞILMASI VE TBK M. 482
4.1. Yaklaşık Bedelin Aşılmasının Hukuki Dayanağı
TBK m. 482, eser sözleşmesinde başlangıçta yaklaşık olarak belirlenen bedelin aşırı ölçüde aşılmasını düzenlemektedir.
Hükme göre başlangıçta yaklaşık olarak belirlenen bedelin, iş sahibinin kusuru olmaksızın aşırı ölçüde aşılacağı anlaşılırsa iş sahibi, eser henüz tamamlanmadan veya tamamlandıktan sonra sözleşmeden dönebilir.
Bu hüküm, yaklaşık bedelin aşılması halinde iş sahibini korumayı amaçlamaktadır.
Ancak her bedel artışı, TBK m. 482 kapsamında sözleşmeden dönme hakkı doğurmaz. Artışın aşırı ölçüde olması ve iş sahibinin kusurundan kaynaklanmaması gerekir.
4.2. Yaklaşık Bedelin Aşırı Ölçüde Aşılması
Kanunda yaklaşık bedelin hangi oranda aşılması halinde aşırı aşımın gerçekleşmiş sayılacağı açıkça belirtilmemiştir.
Bu nedenle aşırı aşım, somut olayın özellikleri dikkate alınarak belirlenmelidir.
Aşımın değerlendirilmesinde özellikle:
- Başlangıçta belirlenen yaklaşık bedel,
- Sonradan ortaya çıkan toplam maliyet,
- Aşımın oranı ve miktarı,
- Malzeme ve işçilik giderlerindeki değişiklikler,
- İşin teknik özellikleri,
- Sözleşmenin kurulması sırasında öngörülebilir olan riskler,
- İşin tamamlanma oranı,
- Bedel artışına neden olan olayların niteliği,
dikkate alınmalıdır.
Dolayısıyla aşırı aşımın tespitinde yalnızca matematiksel bir oran esas alınmamalı, ekonomik ve teknik koşullar birlikte değerlendirilmelidir.
4.3. Aşımın İş Sahibinin Kusurundan Kaynaklanmaması
TBK m. 482’nin uygulanabilmesi için yaklaşık bedelin aşırı ölçüde aşılmasının iş sahibinin kusurundan kaynaklanmaması gerekir.
İş sahibinin sonradan ek işler istemesi, projede değişiklik yapması, sözleşmede bulunmayan yeni imalatları talep etmesi veya işin kapsamını genişletmesi maliyet artışına neden olabilir.
Bu gibi durumlarda ortaya çıkan ek maliyetin iş sahibinin davranışlarından kaynaklanıp kaynaklanmadığı araştırılmalıdır.
İş sahibinin talep ettiği ek işler nedeniyle meydana gelen bedel artışının tamamının TBK m. 482 kapsamında değerlendirilmesi mümkün değildir.
Buna karşılık yüklenicinin başlangıçta yaptığı hatalı maliyet hesabı, işin gerektirdiği giderleri yeterince araştırmaması veya kendi organizasyon eksiklikleri nedeniyle ortaya çıkan maliyet artışları da somut olayın koşullarına göre değerlendirilmelidir.
4.4. Aşırı Bedel Artışının Önceden Anlaşılması
TBK m. 482 kapsamında sözleşmeden dönme hakkının kullanılabilmesi için bedelin fiilen aşılmış olması zorunlu değildir.
Kanun, yaklaşık bedelin aşırı ölçüde aşılacağının anlaşılmasını da yeterli kabul etmektedir.
Bu nedenle yüklenici işin henüz başında veya devamında maliyetin başlangıçta öngörülen bedeli aşırı ölçüde geçeceğini ortaya koyarsa iş sahibi, eserin tamamlanmasını beklemeden hukuki imkanlarını kullanabilir.
Bu düzenleme, iş sahibinin ekonomik açıdan ağır bir yük altında kalmasını önlemeyi amaçlamaktadır.
5. YAKLAŞIK BEDELİN AŞILMASININ SÖZLEŞMENİN SONA ERMESİNE ETKİSİ
TBK m. 482, eserin iş sahibinin arsası üzerinde yapılıp yapılmamasına göre farklı hukuki sonuçlar öngörmektedir.
5.1. Eserin İş Sahibinin Arsası Üzerinde Yapılmaması
Eser iş sahibinin arsası üzerinde yapılmıyorsa ve başlangıçta yaklaşık olarak belirlenen bedel iş sahibinin kusuru olmaksızın aşırı ölçüde aşılacaksa iş sahibi sözleşmeden dönebilir.
Bu dönme hakkı, eser henüz tamamlanmadan kullanılabileceği gibi tamamlandıktan sonra da kullanılabilir.
Burada kanun koyucu iş sahibine geçmişe etkili sona erme imkanı tanımıştır.
Sözleşmeden dönmenin sonuçları bakımından tarafların daha önce yerine getirdikleri edimlerin iadesi ve somut olayın özellikleri değerlendirilmelidir.
Eserin niteliği gereği aynen iadesinin mümkün olmadığı hallerde tasfiye ve bedel hesaplaması ayrıca yapılmalıdır.
5.2. Eserin İş Sahibinin Arsası Üzerinde Yapılması
Eser iş sahibinin arsası üzerinde yapılıyorsa TBK m. 482/2 özel bir düzenleme getirmiştir.
Bu durumda iş sahibi:
- Bedelden uygun bir miktarın indirilmesini isteyebilir.
- Eser henüz tamamlanmamışsa yükleniciyi işe devamdan alıkoyabilir.
- Tamamlanan kısım için hakkaniyete uygun bir bedel ödemek suretiyle sözleşmeyi feshedebilir.
Bu düzenlemede iş sahibine, tamamlanmış kısım karşılığında uygun bedeli ödeyerek sözleşmeyi ileriye etkili biçimde sona erdirme imkanı tanınmıştır.
Özellikle inşaat sözleşmelerinde bu ayrım büyük önem taşır. Çünkü yapı iş sahibinin arsası üzerinde meydana getirilmişse, sözleşmeden dönmenin geçmişe etkili sonuçlarının uygulanması ve yapılan imalatların tasfiyesi farklı sorunlara yol açabilir.
5.3. Sözleşmeden Dönme İle Fesih Arasındaki Fark
TBK m. 482’de kullanılan sözleşmeden dönme ve fesih kavramları birbirinden ayrılmalıdır.
Sözleşmeden dönme, kural olarak geçmişe etkili sonuç doğurur. Taraflar, mümkün olduğu ölçüde daha önce yerine getirdikleri edimleri iade etmekle yükümlü olur.
Sözleşmenin feshi ise kural olarak ileriye etkili sonuç doğurur. Sözleşme fesih tarihine kadar meydana getirilen edimler ve tamamlanan işler dikkate alınarak tasfiye edilir.
Eserin iş sahibinin arsası üzerinde yapılması halinde TBK m. 482/2, tamamlanan kısım için hakkaniyete uygun bedel ödenmesi koşuluyla fesih imkanı tanımaktadır.
Bu nedenle her iki sona erme türünün hukuki sonuçları aynı değildir.
6. YAKLAŞIK BEDELİN AŞILMASINDA İŞ SAHİBİNİN HUKUKİ SEÇENEKLERİ
6.1. Sözleşmeden Dönme
TBK m. 482/1 koşullarının gerçekleşmesi halinde iş sahibi sözleşmeden dönebilir.
Bu hakkın kullanılabilmesi için yaklaşık bedelin aşırı ölçüde aşılacağının anlaşılması ve aşımın iş sahibinin kusurundan kaynaklanmaması gerekir.
İş sahibi dönme iradesini yükleniciye açık ve ispatlanabilir biçimde bildirmelidir.
6.2. Bedelden Uygun İndirim Talep Etme
Eser iş sahibinin arsası üzerinde yapılıyorsa iş sahibi bedelden uygun bir miktarın indirilmesini talep edebilir.
Bu talep, eserin meydana getirilmesine devam edilmesi ve sözleşmenin sürdürülmesi istenen durumlarda önem taşır.
İndirim miktarı belirlenirken başlangıçta öngörülen bedel, gerçekleşen maliyet, aşımın nedeni ve işin kapsamı birlikte değerlendirilmelidir.
6.3. Yükleniciyi İşe Devamdan Alıkoyarak Sözleşmeyi Feshetme
Eser iş sahibinin arsası üzerinde yapılıyor ve henüz tamamlanmamış bulunuyorsa iş sahibi, yükleniciyi işe devamdan alıkoyarak sözleşmeyi feshedebilir.
Bu durumda tamamlanan kısım için hakkaniyete uygun bedel ödenmesi gerekir.
Örneğin iş sahibinin arsası üzerine yapılan bir binanın inşaatı devam ederken yaklaşık bedelin aşırı ölçüde aşılacağının anlaşılması halinde iş sahibi, tamamlanan imalatların karşılığını ödeyerek sözleşmeyi sona erdirebilir.
Burada bedel, yalnızca yüklenicinin talep ettiği tutara göre değil, tamamlanan işin niteliği, miktarı ve ekonomik değeri dikkate alınarak belirlenmelidir.
7. YAKLAŞIK BEDELİN AŞILMASI İLE GÖTÜRÜ BEDELİN AŞILMASININ KARŞILAŞTIRILMASI
Yaklaşık bedelin aşılması ile götürü bedelli sözleşmede maliyet artışı birbirinden farklı hukuki sonuçlara tabidir.
Götürü bedelli sözleşmede yüklenici, kural olarak maliyetlerin artmasını gerekçe göstererek ek ücret talep edemez.
Ancak TBK m. 480/2’de öngörülen koşullar gerçekleşirse uyarlama veya sözleşmeden dönme gündeme gelebilir.
Yaklaşık bedelli sözleşmede ise TBK m. 482 kapsamında aşırı bedel artışına ilişkin özel hükümler uygulanır.
8. YAKLAŞIK BEDELİN AŞILMASINDA İSPAT VE BİLİRKİŞİ İNCELEMESİ
Yaklaşık bedelin aşılması nedeniyle ortaya çıkan uyuşmazlıklarda teknik ve mali inceleme büyük önem taşır.
Mahkeme, başlangıçta belirlenen bedel ile gerçekleşen veya gerçekleşmesi beklenen maliyet arasındaki farkı değerlendirmelidir.
Bu kapsamda özellikle:
- Sözleşme ve ekleri,
- Başlangıçta düzenlenen yaklaşık maliyet hesapları,
- Keşif ve metraj listeleri,
- Proje ve teknik şartnameler,
- Malzeme ve işçilik faturaları,
- Ek iş ve değişiklik talepleri,
- Hakediş raporları,
- Ödeme belgeleri,
- İnşaat veya imalatın tamamlanma oranı,
- Piyasa fiyatları ve maliyet değişimleri,
incelenmelidir.
Bilirkişi incelemesinde yalnızca gerçekleşen maliyetin belirlenmesi yeterli değildir. Maliyet artışının hangi sebeplerden kaynaklandığı ve bu sebeplerin iş sahibine yüklenip yüklenemeyeceği de araştırılmalıdır.
Özellikle iş sahibinin talep ettiği proje değişiklikleri, sonradan eklenen imalatlar ve yüklenicinin başlangıçta öngörebileceği giderler birbirinden ayrılmalıdır.
9. YAKLAŞIK BEDELİN AŞILMASININ DİĞER SONA ERME SEBEPLERİYLE İLİŞKİSİ
Eser sözleşmesinin sona ermesi yalnızca yaklaşık bedelin aşılması nedeniyle gerçekleşmez.
TBK’nın 482 ve devamı maddelerinde farklı sona erme sebepleri düzenlenmiştir.
9.1. Eserin Yok Olması
TBK m. 483 uyarınca eser teslimden önce beklenmedik olay sonucunda yok olursa, iş sahibi eseri teslim almada temerrüde düşmedikçe yüklenici yaptığı işin ücretini ve giderlerinin ödenmesini isteyemez.
9.2. İş Sahibinin Tazminat Karşılığında Sözleşmeyi Sona Erdirmesi
TBK m. 484 uyarınca iş sahibi, eserin tamamlanmasından önce yapılmış olan kısmın bedelini ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek koşuluyla sözleşmeyi feshedebilir.
Bu hüküm, iş sahibine yaklaşık bedelin aşılmasından bağımsız bir sona erdirme imkanı tanır.
TBK m. 482 ile m. 484 arasındaki temel fark, m. 482’de aşırı bedel artışına bağlı özel koşulların aranması; m. 484’te ise iş sahibinin bu özel sebebi ispatlamaksızın kanuni tazminat yükümlülüğünü yerine getirerek sözleşmeyi feshedebilmesidir.
9.3. İfanın İş Sahibi Yüzünden İmkansızlaşması
TBK m. 485 kapsamında ifanın iş sahibinin kusuru olmaksızın imkansızlaşması halinde yüklenicinin hakları düzenlenmiştir.
Bu hükümde iş sahibinden kaynaklanan ancak kusuruna dayanmayan engellerin sözleşmeye etkisi ele alınmaktadır.
Eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin ise bunun karşılığında bedel ödemeyi üstlendiği özel bir borç ilişkisidir.
Sözleşmede bedelin kesin veya yaklaşık olarak belirlenmesi, tarafların hak ve yükümlülüklerinin kapsamını doğrudan etkilemektedir.
Götürü bedelli sözleşmelerde yüklenici, kural olarak maliyet artışlarını iş sahibine yansıtamaz. Ancak TBK m. 480/2 kapsamında öngörülemeyen olağanüstü koşullar nedeniyle uyarlama veya sözleşmeden dönme gündeme gelebilir.
Yaklaşık bedelli eser sözleşmelerinde ise TBK m. 482 uygulanır. Başlangıçta yaklaşık olarak belirlenen bedelin, iş sahibinin kusuru olmaksızın aşırı ölçüde aşılacağının anlaşılması halinde iş sahibi sözleşmeden dönebilir.
Eserin iş sahibinin arsası üzerinde yapılması halinde ise iş sahibine bedelden uygun bir miktarın indirilmesini isteme veya eser henüz tamamlanmamışsa tamamlanan kısım için hakkaniyete uygun bedel ödeyerek sözleşmeyi feshetme imkanı tanınmıştır.
Sonuç olarak yaklaşık bedelin aşılması uyuşmazlıklarında yalnızca başlangıçta belirlenen bedel ile sonradan ortaya çıkan maliyet arasındaki farkın hesaplanması yeterli değildir. Bedelin hangi hukuki nitelikte belirlendiği, artışın nedenleri, iş sahibinin kusurunun bulunup bulunmadığı, aşımın aşırı ölçüde olup olmadığı ve eserin iş sahibinin arsası üzerinde yapılıp yapılmadığı birlikte değerlendirilmelidir.
Bu nedenle eser sözleşmesinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda TBK m. 480, 481, 482 ve 484 hükümlerinin birbirinden ayrılması, tarafların hukuki imkanlarının doğru belirlenmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.
KAYNAKÇA:
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu.
- Mersin Barosu Dergisi, Nisan 2024, Sayı 52, “TBK m. 482’ye Göre Eser Sözleşmesinde Yaklaşık Bedelin Aşılması”. (https://www.mersinbarosu.org.tr/uploads/files/2025/652024161818373.pdf)
- Fikret Eren, Borçlar Hukuku Özel Hükümler.
- Turgut Öz, İş Sahibinin Eser Sözleşmesinden Dönmesi.
- M. Kemal Oğuzman / M. Turgut Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler.
İlginizi Çekebilecek Yazılarımız:
