Haksız rekabet, ticari faaliyetlerde dürüstlük kuralına aykırı davranışlarla rakipler arasında veya işletmeler ile müşteriler arasındaki rekabet düzeninin bozulmasıdır. Ticari hayatın sağlıklı biçimde sürdürülebilmesi, yalnızca serbest rekabetin varlığına değil, rekabetin dürüstlük kurallarına uygun şekilde gerçekleştirilmesine de bağlıdır. Bu nedenle 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, haksız rekabet teşkil eden davranışları yasaklamış ve bu davranışlara karşı başvurulabilecek hukuki yolları ayrıntılı biçimde düzenlemiştir.
Türk Ticaret Kanunu’nun 54. maddesinde haksız rekabete ilişkin genel ilke ortaya konulmuş, 55. maddesinde başlıca haksız rekabet halleri örnekleme yoluyla sayılmış, 56. maddesinde ise haksız rekabet nedeniyle açılabilecek davalar düzenlenmiştir. Bu kapsamda haksız rekabetin tespiti, önlenmesi, sonuçlarının ortadan kaldırılması, maddi ve manevi tazminat talepleri ile ihtiyati tedbir mekanizmaları önem taşımaktadır.
Serbest piyasa ekonomisinde işletmelerin müşteri kazanmak, pazar paylarını artırmak ve ticari faaliyetlerini geliştirmek amacıyla rekabet etmeleri doğal ve hukuken korunan bir durumdur. Ancak rekabet özgürlüğü sınırsız değildir. Ticari faaliyetlerin dürüstlük kurallarına uygun biçimde yürütülmesi, rakiplerin ve tüketicilerin hukuki menfaatlerinin korunması bakımından zorunludur.
Bir işletmenin rakiplerini geride bırakmak amacıyla yanıltıcı açıklamalarda bulunması, başkasının ürün veya hizmetlerini kendi ürünü gibi tanıtması, rakip işletmenin çalışanlarını veya müşterilerini dürüstlük kurallarına aykırı yöntemlerle etkilemeye çalışması ya da ticari sırları hukuka aykırı biçimde kullanması, haksız rekabet oluşturabilir.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 54. maddesi, haksız rekabet hukukunun temel amacını rakipler arasındaki veya tedarikçilerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı ya da dürüstlük kuralına aykırı ticari uygulama ve davranışların önlenmesi olarak belirlemiştir.
Haksız rekabet hükümleri yalnızca tacirleri korumayı amaçlamamakta; müşterilerin, tüketicilerin ve genel olarak rekabet düzeninin korunmasına da hizmet etmektedir.
1. HAKSIZ REKABET KAVRAMI VE HUKUKİ DAYANAĞI
1.1. Haksız Rekabetin Tanımı
Haksız rekabet, ekonomik rekabetin dürüstlük kurallarına aykırı yöntemlerle gerçekleştirilmesi sonucunda rakiplerin, müşterilerin veya diğer piyasa aktörlerinin menfaatlerinin zarar görmesi ya da zarar görme tehlikesiyle karşılaşmasıdır.
TTK m. 54/2 uyarınca rakipler arasındaki veya tedarikçilerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı ya da dürüstlük kuralına diğer şekillerde aykırı ticari uygulamalar ve davranışlar hukuka aykırı ve haksızdır.
Bu düzenleme, haksız rekabet hukukunun genel hükmünü oluşturmaktadır.
1.2. Haksız Rekabetin Unsurları
Bir davranışın haksız rekabet olarak nitelendirilebilmesi için somut olayın özelliklerine göre şu unsurlar değerlendirilmelidir:
- Ticari veya ekonomik rekabet ilişkisini etkileyen bir davranışın bulunması.
- Davranışın dürüstlük kuralına aykırı veya aldatıcı nitelik taşıması.
- Davranışın rakipler arasındaki ya da tedarikçilerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkilemesi.
- Kanunda düzenlenen özel haksız rekabet hallerinden birinin veya genel hüküm kapsamında dürüstlük kuralına aykırı başka bir davranışın bulunması.
Haksız rekabetin varlığı için her durumda zarar meydana gelmiş olması şart değildir. Özellikle haksız rekabetin tespiti ve önlenmesi davalarında mevcut bir davranışın hukuka aykırılığı ve devam etme veya tekrarlanma tehlikesi önem taşır.
2. TÜRK TİCARET KANUNU’NUN 55. MADDESİNDE DÜZENLENEN HAKSIZ REKABET HALLERİ
TTK m. 55, haksız rekabet teşkil edebilecek davranışları başlıca kategoriler halinde düzenlemiştir. Kanundaki sayım sınırlı değildir. Dolayısıyla 55. maddede açıkça sayılmayan bir davranış da 54. madde kapsamında haksız rekabet oluşturabilir.
2.1. Dürüstlük Kuralına Aykırı Reklamlar ve Satış Yöntemleri
TTK m. 55/1-a kapsamında başkalarını veya onların mallarını, iş ürünlerini, faaliyetlerini ya da ticari işlerini yanlış, yanıltıcı veya gereksiz yere incitici açıklamalarla kötülemek haksız rekabet oluşturabilir.
Bu kapsamda özellikle;
- Rakip işletmenin ürünleri hakkında gerçeğe aykırı açıklamalar yapılması,
- Rakibin ticari itibarını zedelemek amacıyla yanıltıcı bilgiler yayılması,
- Gerçek dışı karşılaştırmalı reklam yapılması,
- Müşterilerin kararlarını etkilemek amacıyla yanıltıcı kampanyalar düzenlenmesi,
haksız rekabet teşkil edebilir.
Karşılaştırmalı reklamların her durumda hukuka aykırı olmadığı, karşılaştırmanın gerçek, ölçülebilir, yanıltıcı olmayan ve dürüstlük kurallarına uygun olması gerektiği unutulmamalıdır.
2.2. Başkasının İş Ürünlerinden Yetkisiz Yararlanma
Rakibin ürünleri, ticari faaliyetleri veya çalışma sonuçlarından dürüstlük kuralına aykırı şekilde yararlanılması haksız rekabet oluşturabilir.
Özellikle başkasının emek ve yatırımları sonucunda ortaya çıkan ürünlerin, tanıtımların veya ticari faaliyetlerin taklit edilmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.
Ancak her benzerlik veya taklit iddiası kendiliğinden haksız rekabet oluşturmaz. Somut olayda korunan menfaat, taklidin niteliği, piyasadaki algı ve dürüstlük kuralı birlikte değerlendirilmelidir.
2.3. Sözleşmeyi İhlale veya Sona Erdirmeye Yöneltme
TTK m. 55/1-b uyarınca müşterilerle kendisinin bizzat sözleşme yapabilmesi için onları başkalarıyla yaptıkları sözleşmelere aykırı davranmaya yöneltmek haksız rekabet oluşturabilir.
Bu kapsamda bir işletmenin rakip işletmenin müşterilerini, mevcut sözleşmelerini ihlal etmeye yönlendirmesi, somut olayın özelliklerine göre haksız rekabet teşkil edebilir.
2.4. Başkasının İşçilerini ve Yardımcılarını Görevlerini İhlale Yöneltme
Rakip işletmenin çalışanlarının, işverenleriyle aralarındaki sözleşme ilişkisini ihlal etmeye yönlendirilmesi de kanunda düzenlenen haksız rekabet hallerindendir.
Özellikle işletmeye ait ticari sırların açıklanması, müşteri portföyünün hukuka aykırı biçimde aktarılması veya çalışanların sadakat borcuna aykırı davranmaya teşvik edilmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.
2.5. İş Şartlarına Uymama
Rakip işletmelerin faaliyetlerini etkileyen kanuni veya sözleşmesel iş şartlarına aykırı davranarak haksız avantaj elde edilmesi, TTK m. 55 kapsamında haksız rekabet oluşturabilir.
Örneğin iş sağlığı ve güvenliği, çalışma koşulları veya ilgili ticari faaliyete uygulanması gereken zorunlu kuralların ihlali yoluyla rakiplere karşı haksız avantaj sağlanması somut olayın koşullarına göre değerlendirilmelidir.
2.6. Dürüstlük Kuralına Aykırı İşlem Şartları Kullanma
TTK m. 55 kapsamında genel işlem şartlarına ilişkin düzenlemeler de yer almaktadır.
Özellikle karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem şartlarının önceden tek taraflı olarak hazırlanması ve dürüstlük kurallarına aykırı biçimde kullanılması haksız rekabet teşkil edebilir.
3. HAKSIZ REKABETİN ÖNLENMESİ VE AÇILABİLECEK DAVALAR
3.1. Haksız Rekabetin Tespiti Davası
TTK m. 56/1-a uyarınca haksız rekabetin mevcut olup olmadığının tespiti talep edilebilir.
Tespit davası, haksız rekabet teşkil eden davranışın hukuka aykırılığının mahkeme kararıyla belirlenmesini amaçlar.
Bu dava, özellikle haksız rekabet davranışının gerçekleştiği ancak davranışın sona erdiği veya devam edip etmediğinin hukuki açıklığa kavuşturulmasının gerektiği durumlarda önem taşır.
Tespit talebinde hukuki yararın bulunması gerekir.
3.2. Haksız Rekabetin Men’i Davası
TTK m. 56/1-b uyarınca haksız rekabetin men’i, diğer bir ifadeyle önlenmesi talep edilebilir.
Men davası, devam eden veya tekrarlanma tehlikesi bulunan haksız rekabet davranışının durdurulmasını amaçlar.
Örneğin rakip işletmenin ticari unvanını veya ürünlerini yanıltıcı biçimde kullanan bir işletmeye karşı bu kullanımın sona erdirilmesi talep edilebilir.
Men davasında temel amaç, haksız rekabet oluşturan davranışın devam etmesini engellemektir. Bu nedenle maddi zararın kesin olarak ortaya konulması zorunlu değildir.
3.3. Haksız Rekabetin Sonuçlarının Ortadan Kaldırılması Davası
TTK m. 56/1-c uyarınca haksız rekabet sonucunda ortaya çıkan maddi durumun ortadan kaldırılması, haksız rekabet yanlış veya yanıltıcı beyanlarla yapılmışsa bu beyanların düzeltilmesi ve gerekli görülmesi halinde ihlalin önlenmesi için araçların ve malların imhası talep edilebilir.
Bu dava türünde amaç yalnızca hukuka aykırı davranışı durdurmak değil, davranışın piyasada meydana getirdiği sonuçları da ortadan kaldırmaktır.
Örneğin yanıltıcı reklamların kaldırılması, yanlış açıklamaların düzeltilmesi veya haksız rekabet oluşturan tanıtım materyallerinin imhası istenebilir.
İmha talebi değerlendirilirken ölçülülük ilkesi ve üçüncü kişilerin hakları da dikkate alınmalıdır.
3.4. Maddi Tazminat Davası
TTK m. 56/1-d uyarınca haksız rekabet nedeniyle maddi zarara uğrayan kişi, tazminat talebinde bulunabilir.
Maddi tazminat talebinde genel olarak hukuka aykırı davranış, zarar, kusur ve uygun illiyet bağı değerlendirilir.
TTK m. 56/1-d, davacının menfaatlerinin ihlal edilmesi sonucunda meydana gelen zararın tazminini düzenlemektedir.
Ayrıca TTK m. 56/1-e uyarınca davacı lehine, haksız rekabet sonucunda davalının elde etmesi mümkün görülen menfaatin karşılığına hükmedilmesi de talep edilebilir.
Bu hüküm, haksız rekabet nedeniyle davalının elde ettiği ekonomik avantajın hesaplanması bakımından önem taşımaktadır.
3.5. Manevi Tazminat Davası
TTK m. 56/1-d kapsamında manevi tazminat talep edilmesi de mümkündür.
Ancak manevi tazminatın koşulları bakımından Türk Borçlar Kanunu’nun 58. maddesi de dikkate alınmalıdır.
Ticari itibarın zedelenmesi, işletmenin toplum veya müşteriler nezdindeki güvenilirliğinin zarar görmesi ve kişilik haklarına saldırı niteliğindeki davranışlar manevi tazminat talebine dayanak oluşturabilir.
Tüzel kişiler bakımından manevi tazminatın değerlendirilmesinde ticari itibar ve kişilik değerlerine yönelik saldırının niteliği önem taşır.
4. HAKSIZ REKABETİN ÖNLENMESİNDE İHTİYATİ TEDBİR
Haksız rekabet davalarında yargılama sürecinin uzun sürmesi, hukuka aykırı davranışın devam etmesine ve telafisi güç zararların doğmasına yol açabilir.
Bu nedenle TTK m. 61, haksız rekabet davalarında ihtiyati tedbir imkanını özel olarak düzenlemiştir.
İhtiyati tedbir yoluyla özellikle;
- Haksız rekabet oluşturan ürünlerin satışının geçici olarak durdurulması,
- Yanıltıcı reklam ve tanıtımların yayından kaldırılması,
- Haksız rekabet oluşturan ticari materyallerin kullanımının engellenmesi,
- Ürünlerin üretim veya satış faaliyetlerinin geçici olarak sınırlandırılması,
talep edilebilir.
İhtiyati tedbir kararı verilebilmesi için HMK’nın ihtiyati tedbire ilişkin hükümleri de dikkate alınır.
HMK m. 389 uyarınca mevcut durumda meydana gelebilecek değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması veya imkansız hale gelmesi ya da gecikme nedeniyle ciddi bir zarar doğması tehlikesi bulunmalıdır.
HMK m. 390 kapsamında tedbir talep eden tarafın, tedbir sebebini ve türünü belirtmesi; haklılığını yaklaşık olarak ispatlaması gerekir.
TTK m. 61, haksız rekabet oluşturan malların üretiminde kullanılan araçlara ve diğer mallara ilişkin özel tedbir imkanları da içermektedir.
Bu nedenle haksız rekabet davalarında ihtiyati tedbir talebinin dava dilekçesiyle birlikte veya yargılama sırasında ileri sürülmesi, ihlalin devam etmesinin önlenmesi açısından önemlidir.
5. HAKSIZ REKABET DAVALARINDA TARAFLAR
5.1. Davacı Olabilecek Kişiler
TTK m. 56 uyarınca haksız rekabet nedeniyle müşterileri, kredisi, mesleki itibarı, ticari faaliyetleri veya diğer ekonomik menfaatleri zarar gören ya da böyle bir tehlikeyle karşılaşan kişiler dava açabilir.
Bu kapsamda yalnızca rakip işletmeler değil, somut olayın koşullarına göre müşteriler ve diğer ekonomik menfaat sahipleri de hukuki korumadan yararlanabilir.
5.2. Meslek Kuruluşlarının ve Tüketici Örgütlerinin Dava Hakkı
TTK m. 56/3 kapsamında ticaret ve sanayi odaları, esnaf odaları, borsalar ve belirli meslek kuruluşları ile tüketicilerin ekonomik menfaatlerini koruyan bazı sivil toplum kuruluşları, kanunda belirtilen koşullarla haksız rekabetin tespiti, men’i ve sonuçlarının ortadan kaldırılması davalarını açabilir.
Bu kuruluşların dava hakkı, kanunda öngörülen amaç ve faaliyet alanlarıyla sınırlıdır.
5.3. Davalı Olabilecek Kişiler
Haksız rekabet davranışını gerçekleştiren kişi veya işletmeye karşı dava açılabilir.
Haksız rekabetin bir çalışan, temsilci veya yardımcı tarafından gerçekleştirilmesi halinde TTK m. 57’de düzenlenen özel sorumluluk hükümleri de değerlendirilmelidir.
Bu kapsamda çalışanların ve yardımcı kişilerin davranışlarından dolayı işverenin veya işletme sahibinin sorumluluğu gündeme gelebilir.
6. GÖREVLİ VE YETKİLİ MAHKEME
TTK m. 5 uyarınca ticari davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye ticaret mahkemesidir.
TTK m. 56’ya dayalı haksız rekabet davaları, ticari dava niteliğinde olduğundan görevli mahkeme kural olarak asliye ticaret mahkemesidir.
Asliye ticaret mahkemesinin bulunmadığı yerlerde asliye hukuk mahkemesi, ticaret mahkemesi sıfatıyla davaya bakar.
Yetki bakımından HMK’nın genel yetki kuralları ve haksız fiilden doğan uyuşmazlıklara ilişkin özel yetki hükümleri değerlendirilmelidir.
HMK m. 6 uyarınca genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir.
HMK m. 16 kapsamında haksız fiilden doğan davalarda haksız fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği yer veya zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkili olabilir.
Somut uyuşmazlığın niteliğine göre TTK ve HMK hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.
7. HAKSIZ REKABET DAVALARINDA ZAMANAŞIMI
TTK m. 60, haksız rekabet nedeniyle açılabilecek hukuk davaları bakımından özel zamanaşımı süreleri öngörmektedir.
Buna göre davaya hakkı olan tarafın, bu hakkın doğumunu öğrendiği günden itibaren bir yıl ve her halde haksız rekabet fiilinin gerçekleştiği günden itibaren üç yıl geçmekle tazminat isteme hakkı zamanaşımına uğrar.
Ancak haksız rekabet fiili aynı zamanda 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu uyarınca daha uzun dava zamanaşımına tabi bir suç oluşturuyorsa, bu daha uzun süre hukuk davaları bakımından da uygulanabilir.
Burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: TTK m. 60’ta düzenlenen zamanaşımı hükmü, özellikle tazminat istemleri bakımından değerlendirilmelidir. Haksız rekabetin men’i ve tespiti taleplerinin zamanaşımı veya hak düşürücü süre bakımından aynı şekilde değerlendirilmesi doğru değildir.
Devam eden haksız rekabet davranışlarında fiilin devam edip etmediği ve talep edilen hukuki korumanın niteliği ayrıca incelenmelidir.
8. HAKSIZ REKABETİN İSPATI
Haksız rekabet davalarında ispat, iddia edilen davranışın niteliğine göre farklılık gösterir.
Davacı, öncelikle haksız rekabet oluşturduğunu ileri sürdüğü davranışı ve bu davranışın kendi hukuki menfaatleri üzerindeki etkisini ortaya koymalıdır.
Uygulamada kullanılabilecek başlıca deliller şunlardır:
- Noter tespit tutanakları,
- İnternet sitesi ve sosyal medya içerikleri,
- Reklam ve tanıtım materyalleri,
- E-posta ve yazışmalar,
- Ticari defter ve kayıtlar,
- Müşteri ve tedarikçi sözleşmeleri,
- Bilirkişi incelemesi,
- Tanık beyanları,
- Dijital veriler ve elektronik kayıtlar.
Özellikle internet üzerinden gerçekleştirilen haksız rekabet davranışlarında içeriğin sonradan kaldırılması veya değiştirilmesi ihtimali bulunduğundan, delil tespiti ve noter tespiti önem taşımaktadır.
Maddi tazminat talebinde zararın miktarı ve haksız rekabet davranışıyla zarar arasındaki uygun illiyet bağı da ortaya konulmalıdır.
9. HAKSIZ REKABETİN CEZAİ SONUÇLARI
Haksız rekabet yalnızca özel hukuk bakımından sonuç doğuran bir davranış değildir. TTK’nın 62. maddesinde belirli haksız rekabet fiilleri bakımından cezai sorumluluk da düzenlenmiştir.
Bununla birlikte TTK m. 55’te sayılan her haksız rekabet davranışı kendiliğinden suç oluşturmaz.
Ceza sorumluluğu için TTK m. 62’de belirtilen fiillerden birinin gerçekleşmesi ve kanuni suç unsurlarının bulunması gerekir.
TTK m. 62 kapsamında, kanunda belirtilen haksız rekabet fiillerini kasten işleyen kişiler hakkında cezai yaptırım öngörülmüştür.
TTK m. 63 ise tüzel kişiler bakımından ceza hükümlerinin uygulanmasına ilişkin özel düzenleme içermektedir.
Bu nedenle haksız rekabet iddiasının bulunduğu olaylarda özel hukuk talepleri ile ceza sorumluluğu birbirinden ayrılmalı; her iki hukuki yolun koşulları bağımsız olarak değerlendirilmelidir.
Haksız rekabetin önlenmesi, ticari hayatın dürüstlük ve güven ilkeleri çerçevesinde sürdürülebilmesi bakımından önemli bir hukuki koruma mekanizmasıdır.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 54. maddesiyle getirilen genel ilke ve 55. maddede örneklenen haksız rekabet halleri, ticari faaliyetlerde dürüstlük kuralına aykırı davranışların önlenmesini amaçlamaktadır.
Kanun koyucu, haksız rekabetten zarar gören veya zarar görme tehlikesiyle karşılaşan kişilere yalnızca tazminat talep etme imkanı tanımamış; haksız rekabetin tespiti, men’i ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için de dava açma hakkı vermiştir.
Özellikle TTK m. 56 kapsamında düzenlenen men davası, haksız rekabet davranışının devam etmesini veya tekrarlanmasını önlemeye yönelik temel hukuki yoldur. TTK m. 61’de düzenlenen ihtiyati tedbir imkanı ise yargılama sonuçlanıncaya kadar hukuka aykırı davranışın sürmesini engelleyerek etkili bir koruma sağlamaktadır.
Sonuç olarak haksız rekabet uyuşmazlıklarında yalnızca meydana gelen zararın tazmini değil, rekabet düzenini bozan davranışın ortadan kaldırılması ve tekrarının önlenmesi de hedeflenmelidir. Bu nedenle somut olayın özelliklerine göre tespit, men, sonuçların ortadan kaldırılması ve tazminat taleplerinin birlikte veya ayrı ayrı ileri sürülmesi mümkündür.
KAYNAKÇA:
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu. (https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6102&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5)
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.( https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6098&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5)
- Ünal Tekinalp, Fikri Mülkiyet Hukuku.
- Oğuz İmregün, Kara Ticareti Hukuku Dersleri.
- Sabih Arkan, Ticari İşletme Hukuku.
- Hasan Pulaşlı, Şirketler Hukuku Şerhi.
- Hamdi Yasaman, Haksız Rekabet Hukuku.
İlginizi Çekebilecek Yazılarımız:
