Sözleşme hukuku, tarafların irade özgürlüğüne dayanan bir sistem üzerine kuruludur. Türk Borçlar Kanunu’nun 26. maddesi uyarınca taraflar, bir sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebilirler. Ancak sözleşme özgürlüğünün gerçek anlamda kullanılabilmesi, tarafların sözleşme hükümlerini müzakere edebilme ve sözleşmenin içeriğine etki edebilme imkanına sahip olmalarını gerektirir.
Günümüzde özellikle ekonomik faaliyetlerin genişlemesi ve kitlesel sözleşme ilişkilerinin yaygınlaşması sonucunda sözleşmelerin önemli bir bölümü önceden hazırlanmış standart metinler üzerinden kurulmaktadır. Bankalar, sigorta şirketleri, telekomünikasyon işletmeleri, finans kuruluşları ve hizmet sağlayıcılar, aynı veya benzer hükümleri çok sayıda sözleşmede kullanmaktadır.
Bu tür sözleşmelerde karşı tarafın sözleşme hükümlerini değiştirme veya müzakere etme imkanı çoğu zaman sınırlıdır. Sözleşmeyi hazırlayan taraf, kendi menfaatlerini koruyacak hükümleri önceden belirleyebilirken diğer taraf sözleşmeyi çoğunlukla bütün olarak kabul etmek veya sözleşmeyi yapmaktan vazgeçmek durumunda kalmaktadır.
Bu durum, sözleşme tarafları arasında hukuki ve ekonomik dengesizliğe neden olabilmektedir. Özellikle karşı tarafın sorumluluğunu ortadan kaldıran, sözleşmeyi düzenleyene tek taraflı değişiklik yetkisi veren, diğer tarafın hak arama imkanını sınırlayan veya aşırı yükümlülükler getiren hükümler bakımından hukuki denetim ihtiyacı doğmaktadır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 20-25. maddeleri, genel işlem koşullarının hukuki denetimine ilişkin temel düzenlemeleri içermektedir. Tüketici sözleşmeleri bakımından ise 6502 sayılı Kanun’un 5. maddesi, haksız şartlara karşı özel bir koruma sağlamaktadır.
Bu düzenlemelerin temel amacı, sözleşme özgürlüğünü ortadan kaldırmak değil, sözleşme tarafları arasındaki menfaat dengesinin dürüstlük kuralına uygun biçimde kurulmasını sağlamaktır.
1. GENEL İŞLEM KOŞULLARI KAVRAMI VE HUKUKİ NİTELİĞİ
1.1. Genel İşlem koşullarının tanımı
Türk Borçlar Kanunu’nun 20. maddesinin birinci fıkrasına göre genel işlem koşulları, bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden ve tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir.
Bu tanımdan hareketle bir sözleşme hükmünün genel işlem koşulu olarak nitelendirilebilmesi için belirli unsurların birlikte bulunması gerekir.
Önceden hazırlanmış olma: Sözleşme hükümleri, somut sözleşmenin kurulmasından önce hazırlanmış olmalıdır.
Tek taraflı hazırlanma: Koşullar, sözleşmenin taraflarından biri tarafından diğer tarafın gerçek müzakere katkısı olmaksızın oluşturulmalıdır.
Çok sayıda benzer sözleşmede kullanılma amacı: Hükümlerin yalnızca tek bir sözleşme için değil, ileride kurulacak benzer sözleşmelerde tekrar kullanılmak amacıyla hazırlanmış olması gerekir.
Karşı tarafa sunulma: Hazırlanan koşullar, sözleşmenin diğer tarafına kabul edilmek üzere sunulmalıdır.
Bu unsurların birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bir sözleşmenin uzun, ayrıntılı veya standart bir formatta hazırlanmış olması tek başına bütün hükümlerinin genel işlem koşulu sayılması için yeterli değildir.
1.2. Sözleşmenin metninde veya ekinde bulunması
TBK m. 20 uyarınca genel işlem koşullarının sözleşme metninde veya ekinde yer alması, kapsamı, yazı türü ve şekli nitelendirmede önem taşımaz.
Dolayısıyla genel işlem koşullarının sözleşmenin ana metninde bulunması zorunlu değildir. Sözleşmeye eklenen genel şartlar, tarife hükümleri, kullanım koşulları, internet üzerinden yayımlanan standart düzenlemeler ve sözleşmenin ayrılmaz parçası haline getirilen belgeler de genel işlem koşulu niteliği taşıyabilir.
Örneğin banka tarafından hazırlanan kredi sözleşmesinin yanında müşteriye sunulan genel kredi koşulları, sigorta poliçesine eklenen genel şartlar veya abonelik sözleşmesinin eki niteliğindeki kullanım koşulları bu kapsamda değerlendirilebilir.
Önemli olan, söz konusu hükümlerin kanunda belirtilen genel işlem koşulu unsurlarını taşımasıdır.
1.3. Sözleşme metinlerinin birebir aynı olmaması
TBK m. 20’nin ikinci fıkrası uyarınca aynı amaçla düzenlenen sözleşmelerin metinlerinin tamamen aynı olmaması, içerdiği hükümlerin genel işlem koşulu sayılmasını engellemez.
Örneğin bir banka tarafından farklı müşterilerle imzalanan kredi sözleşmelerinde kredi tutarı, faiz oranı ve vade gibi değişkenler farklı olabilir. Ancak sözleşmelerde yer alan sorumluluk sınırlamaları, temerrüt hükümleri veya tek taraflı değişiklik yetkileri benzer şekilde düzenlenmişse bu hükümler genel işlem koşulu niteliğini koruyabilir.
Bu nedenle genel işlem koşulunun belirlenmesinde sözleşmelerin kelimesi kelimesine aynı olması aranmaz.
1.4. Müzakere edildiğine İlişkin kayıtların hukuki değeri
TBK m. 20’nin üçüncü fıkrası, genel işlem koşulları içeren sözleşmeye veya ayrı bir sözleşmeye konulan ve her bir hükmün tartışılarak kabul edildiğini belirten kayıtların tek başına yeterli olmayacağını düzenlemektedir.
Bu hüküm, genel işlem koşullarını hazırlayan tarafın yalnızca sözleşmeye bir kabul beyanı ekleyerek kanunun koruyucu hükümlerini bertaraf etmesini önlemeyi amaçlamaktadır.
Örneğin standart bir kredi sözleşmesinde yer alan bütün hükümlerin müşteriyle müzakere edildiğine ilişkin genel bir kayıt bulunması, bu hükümlerin kendiliğinden genel işlem koşulu niteliğini ortadan kaldırmaz.
Müzakerenin gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediği, tarafların sözleşme içeriğine etkide bulunup bulunamadığı ve somut koşullar birlikte değerlendirilmelidir.
1.5. İzin veya lisansla faaliyet gösteren kuruluşların sözleşmeleri
TBK m. 20’nin dördüncü fıkrası, genel işlem koşullarına ilişkin hükümlerin sundukları hizmetleri kanun veya yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürüten kişi ve kuruluşların hazırladıkları sözleşmelere de uygulanacağını düzenlemektedir.
Bu düzenleme özellikle bankalar, sigorta şirketleri ve mevzuat gereğince izin veya ruhsatla faaliyet gösteren kuruluşlar bakımından önem taşır.
Bir kuruluşun faaliyetinin kanunla düzenlenmiş veya kamu otoritesinin iznine tabi olması, hazırladığı standart sözleşme hükümlerini genel işlem koşullarına ilişkin denetimin dışında bırakmaz.
2. GENEL İŞLEM KOŞULLARININ SÖZLEŞME KAPSAMINA DAHİL EDİLMESİ
2.1. TBK m. 21 kapsamında yürürlük denetimi
Genel işlem koşullarının sözleşmenin bir parçası haline gelebilmesi için yalnızca sözleşme metninde veya ekinde bulunması yeterli değildir.
TBK m. 21 uyarınca karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşme kapsamına girmesi için düzenleyenin sözleşmenin kurulması sırasında:
- Bu koşulların varlığı hakkında karşı tarafa açıkça bilgi vermesi,
- Karşı tarafa koşulların içeriğini öğrenme imkanı sağlaması,
- Karşı tarafın da bu koşulları kabul etmesi
gerekir.
Bu koşulların gerçekleşmemesi halinde ilgili genel işlem koşulları yazılmamış sayılır.
Burada kanun koyucu, karşı tarafın sözleşme hükümlerinden haberdar olmasını ve sözleşmenin içeriğini öğrenebilmesini esas almıştır.
Örneğin bir banka tarafından müşteriye imzalatılan kredi sözleşmesinde, müşterinin önceden haberdar edilmediği ve içeriğini öğrenme imkanı bulamadığı ayrı bir belgeye atıf yapılması, bu belgedeki genel işlem koşullarının sözleşmeye dahil edilmesi bakımından yeterli olmayabilir.
2.2. Sözleşmenin niteliğine ve İşin özelliğine yabancı hükümler
TBK m. 21’in ikinci fıkrası uyarınca sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşulları da yazılmamış sayılır.
Bu düzenleme, sözleşmenin amacı ve niteliğiyle ilgisi bulunmayan hükümlerin karşı tarafa yüklenmesini engellemeyi amaçlamaktadır.
Örneğin sıradan bir hizmet sözleşmesine, hizmetin niteliğiyle ilgisi bulunmayan ve karşı tarafın haklarını ağır biçimde sınırlayan hükümler eklenmesi halinde bu hükümler anılan düzenleme kapsamında denetlenebilir.
Bir hükmün sözleşmenin niteliğine yabancı olup olmadığı, sözleşmenin türü, amacı, tarafların konumu ve işlemin özellikleri dikkate alınarak belirlenir.
2.3. Yazılmamış sayılma yaptırımı
TBK m. 21 kapsamında gerekli koşullar gerçekleşmediğinde genel işlem koşulu yazılmamış sayılır.
Yazılmamış sayılma, ilgili hükmün sözleşme içeriğine dahil olmaması sonucunu doğurur. Bu yaptırım, hükmün sonradan geçersiz hale gelmesinden farklıdır. Çünkü söz konusu koşul, kanunun aradığı yürürlük denetimini geçemediğinden baştan itibaren sözleşmenin içeriğinin bir parçası haline gelmemiş kabul edilir.
Bu nedenle düzenleyen taraf, yazılmamış sayılan hükme dayanarak karşı taraftan bir talepte bulunamaz.
3. YAZILMAMIŞ SAYILMANIN SÖZLEŞMEYE ETKİSİ
TBK m. 22, genel işlem koşullarının yazılmamış sayılmasının sözleşmenin diğer hükümleri üzerindeki etkisini düzenlemektedir.
Buna göre sözleşmenin yazılmamış sayılan genel işlem koşulları dışındaki hükümleri geçerliliğini korur.
Düzenleyen, yazılmamış sayılan koşullar olmasaydı sözleşmeyi diğer hükümlerle yapmayacağını ileri süremez.
Bu düzenleme, genel işlem koşullarının sözleşmeye dahil edilmemesi nedeniyle bütün sözleşmenin geçersiz hale gelmesini önlemektedir.
Örneğin bir kredi sözleşmesinde müşterinin sözleşme kapsamına dahil edilme şartlarını yerine getirmeyen bir genel işlem koşuluna dayanılarak ek ücret ödemekle yükümlü tutulması mümkün değilse, bu durum tek başına kredi sözleşmesinin diğer hükümlerinin geçersizliği sonucunu doğurmaz.
Dolayısıyla TBK m. 22, sözleşmenin ayakta tutulması ve taraflar arasındaki hukuki ilişkinin devamı ilkesini benimsemektedir.
4. GENEL İŞLEM KOŞULLARININ YORUMLANMASI
4.1. TBK m. 23 kapsamında düzenleyenin aleyhine yorum İlkesi
Genel işlem koşullarının yorumlanması, taraflar arasında ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların çözümünde önemli bir yere sahiptir.
TBK m. 23 uyarınca genel işlem koşullarında yer alan bir hüküm açık ve anlaşılır değilse veya birden çok anlama geliyorsa düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır.
Bu ilke, genel işlem koşullarını hazırlayan tarafın hükümlerin belirsizliğinden yararlanmasını önlemeyi amaçlar.
Örneğin bir sözleşmede ek ücretlerin hangi koşullarda alınacağı açıkça belirtilmemiş ve hüküm birden fazla anlama gelebilecek şekilde kaleme alınmışsa, yorum karşı tarafın lehine yapılmalıdır.
Bu düzenleme yalnızca tüketici sözleşmelerine özgü değildir. TBK m. 20-25 kapsamına giren genel işlem koşullarında genel olarak uygulanır.
4.2. Açıklık ve anlaşılabilirlik
Genel işlem koşullarının açık ve anlaşılır olması, sözleşme tarafının hangi yükümlülükleri üstlendiğini ve hangi haklardan yararlanabileceğini anlayabilmesi bakımından önem taşır.
Özellikle teknik terimler, karmaşık ifadeler, belirsiz ücret düzenlemeleri ve kapsamı açıkça belirlenmemiş yetki kayıtları uyuşmazlıklara neden olabilir.
Hükmün açık ve anlaşılır olmaması halinde TBK m. 23 kapsamında düzenleyenin aleyhine yorum yapılması gündeme gelir.
Tüketici sözleşmeleri bakımından ise 6502 sayılı Kanun’un 5. maddesinde de açık ve anlaşılır olmayan veya birden çok anlama gelen hükümlerin tüketici lehine yorumlanacağı açıkça düzenlenmiştir.
5. GENEL İŞLEM KOŞULLARINDA DEĞİŞTİRME YASAĞI
TBK m. 24, genel işlem koşullarının bulunduğu sözleşmelerde düzenleyene tek taraflı değişiklik yapma yetkisi veren kayıtları denetim altına almaktadır.
Buna göre genel işlem koşullarının bulunduğu bir sözleşmede veya ayrı bir sözleşmede yer alan ve düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine genel işlem koşulları içeren sözleşmenin bir hükmünü değiştirme ya da yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır.
Bu hükmün amacı, sözleşmenin kurulmasından sonra düzenleyenin tek taraflı iradesiyle karşı tarafın hukuki durumunu ağırlaştırmasını engellemektir.
Bununla birlikte kanundan veya sözleşmenin niteliğinden kaynaklanan geçerli değişiklik mekanizmaları ile düzenleyene sınırsız ve tek taraflı değişiklik yetkisi veren kayıtlar birbirinden ayrılmalıdır.
Özellikle fiyat, faiz veya hizmet bedelinin değişmesine ilişkin hükümlerde değişikliğin objektif ölçütlere dayanıp dayanmadığı, tarafların sözleşmedeki hak ve yükümlülüklerini nasıl etkilediği ve ilgili özel mevzuatın ne öngördüğü ayrıca incelenmelidir.
6. GENEL İŞLEM KOŞULLARINDA İÇERİK DENETİMİ
6.1. TBK m. 25 kapsamında İçerik denetimi
Genel işlem koşullarının sözleşmeye dahil edilmesi ve yorumlanması, bunların her durumda geçerli olacağı anlamına gelmez.
TBK m. 25 uyarınca genel işlem koşullarına dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz.
Bu hüküm, genel işlem koşullarının içerik bakımından denetlenmesini sağlar.
İçerik denetiminde, sözleşme hükmünün taraflar arasındaki hak ve yükümlülük dengesini dürüstlük kuralına aykırı biçimde bozup bozmadığı değerlendirilir.
Örneğin:
- Düzenleyenin sorumluluğunu tamamen ortadan kaldıran hükümler,
- Karşı tarafın haklarını ölçüsüz şekilde sınırlayan kayıtlar,
- Düzenleyene sınırsız ve denetimsiz yetkiler tanıyan hükümler,
- Karşı tarafa aşırı ve öngörülemez mali yükümlülükler getiren düzenlemeler,
- Düzenleyenin sözleşmeye aykırılığından doğan sorumluluğunu haksız biçimde bertaraf eden kayıtlar
TBK m. 25 kapsamında içerik denetimine tabi tutulabilir.
Ancak bir hükmün karşı taraf bakımından ekonomik açıdan olumsuz sonuç doğurması tek başına yeterli değildir. Hükmün dürüstlük kuralına aykırı biçimde karşı tarafın aleyhine veya durumunu ağırlaştırıcı nitelikte olması gerekir.
6.2. İçerik denetiminin kapsamı
İçerik denetimi, sözleşmenin bütün hükümleri dikkate alınarak yapılmalıdır.
Bir hükmün tek başına değerlendirilmesi her zaman yeterli olmayabilir. Sözleşmenin diğer hükümleri, tarafların konumu, sözleşmenin amacı, tarafların üstlendikleri yükümlülükler ve hükmün sözleşme üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilmelidir.
Örneğin sözleşmeyi düzenleyen tarafın sorumluluğunu sınırlayan bir hüküm, sözleşmenin diğer hükümleriyle birlikte değerlendirildiğinde karşı tarafın temel haklarını ortadan kaldıracak veya sözleşme dengesini dürüstlük kuralına aykırı şekilde bozacak nitelikte olabilir.
Bu durumda söz konusu hükmün içerik denetiminden geçmesi mümkün olmayabilir.
7. TÜKETİCİ SÖZLEŞMELERİNDE HAKSIZ ŞARTLAR
7.1. Haksız şart kavramı
Tüketici sözleşmelerindeki haksız şartlar, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 5. maddesinde düzenlenmiştir.
Anılan hükme göre haksız şart, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilen ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartıdır.
Bu tanımdan hareketle bir sözleşme hükmünün haksız şart olarak değerlendirilebilmesi için iki temel unsurun birlikte bulunması gerekir:
- Sözleşme hükmünün tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilmiş olması.
- Hükmün dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine hak ve yükümlülük dengesizliği yaratması.
Bu unsurlar birlikte gerçekleşmediği sürece her standart sözleşme hükmü otomatik olarak haksız şart sayılmaz.
7.2. Tüketiciyle müzakere edilmeme
6502 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca sözleşme şartı önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer alması nedeniyle tüketici sözleşmenin içeriğine etki edememişse, söz konusu şartın tüketiciyle müzakere edilmediği kabul edilir.
Sözleşmeyi düzenleyen taraf, bir standart şartın münferiden müzakere edildiğini iddia ediyorsa bunu ispatla yükümlüdür.
Ayrıca sözleşmenin genel olarak standart sözleşme niteliğinde olması halinde, bir hükmün belirli unsurlarının veya münferit bir hükmünün müzakere edilmiş olması, sözleşmenin kalan kısmı bakımından haksız şart denetiminin uygulanmasını engellemez.
Bu düzenleme, tüketicinin yalnızca sözleşmeyi imzalamış olmasının veya sözleşme hükümlerini okuduğuna ilişkin genel bir beyan vermesinin müzakere edildiğini kanıtlamak için yeterli olmadığını ortaya koymaktadır.
7.3. Tüketici aleyhine dengesizlik
Bir sözleşme hükmünün haksız şart sayılabilmesi için yalnızca müzakere edilmemiş olması yeterli değildir.
Hükmün aynı zamanda dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine önemli bir hak ve yükümlülük dengesizliği yaratması gerekir.
Örneğin tüketiciye sözleşmeyi sona erdirme hakkı tanımayan, buna karşılık sağlayıcıya dilediği zaman sözleşmeyi sona erdirme yetkisi veren bir kayıt, somut olayın koşullarına göre haksız şart niteliği taşıyabilir.
Benzer şekilde tüketiciye yüklenen aşırı cezai şartlar, sağlayıcının sorumluluğunu ölçüsüz şekilde sınırlayan hükümler veya tüketicinin yasal başvuru imkanlarını ortadan kaldıran kayıtlar da haksız şart denetimine tabi tutulabilir.
7.4. Haksız şartların değerlendirilmesinde dikkate alınacak ölçütler
6502 sayılı Kanun’un 5. maddesi ve Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik uyarınca bir sözleşme hükmünün haksız olup olmadığı değerlendirilirken:
- Sözleşme konusu mal veya hizmetin niteliği,
- Sözleşmenin kurulduğu tarihte mevcut koşullar,
- Sözleşmenin diğer hükümleri,
- Haksız şartın bağlantılı olduğu diğer sözleşmeler,
- Tarafların hak ve yükümlülükleri arasındaki denge,
- Tüketicinin sözleşme içeriğine etkide bulunabilme imkanı
dikkate alınmalıdır.
Değerlendirme, kural olarak sözleşmenin kurulduğu andaki koşullara göre yapılır.
Ayrıca sözleşme hükümlerinin açık ve anlaşılır olması gerekir. Açık ve anlaşılır olmayan veya birden fazla anlama gelen hükümler tüketicinin lehine yorumlanır.
Kanun, asli edim yükümlülükleri arasındaki denge ile mal veya hizmetin piyasa değeri ve sözleşmede belirlenen fiyat arasındaki dengeye ilişkin değerlendirmeyi, ilgili şartın açık ve anlaşılır olması koşuluyla haksız şart denetiminin dışında bırakmaktadır.
8. GENEL İŞLEM KOŞULLARININ VE HAKSIZ ŞARTLARIN HUKUKİ SONUÇLARI
8.1. Genel İşlem koşulunun yazılmamış sayılması
TBK m. 21’de belirtilen koşullar gerçekleşmediğinde ilgili genel işlem koşulu yazılmamış sayılır.
Bu durumda hüküm sözleşmenin içeriğine dahil olmamış kabul edilir ve düzenleyen taraf bu hükme dayanarak karşı taraftan bir talepte bulunamaz.
TBK m. 22 uyarınca yazılmamış sayılma, kural olarak sözleşmenin diğer hükümlerinin geçerliliğini etkilemez.
8.2. Genel İşlem koşulunun İçerik denetiminden geçememesi
TBK m. 25 kapsamında dürüstlük kuralına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya durumunu ağırlaştırıcı nitelikte düzenlenen hükümler sözleşmeye konulamaz.
Bu tür hükümlerin hukuki sonucu değerlendirilirken TBK m. 25’in niteliği, TBK m. 27’nin emredici hükümler ve kesin hükümsüzlük düzenlemesi ile ilişkisi ve somut sözleşme hükmünün hukuki niteliği dikkate alınmalıdır.
Dolayısıyla TBK m. 25 kapsamındaki her aykırılığın, tüketici sözleşmelerindeki haksız şart gibi doğrudan aynı yaptırıma tabi olduğu kabul edilmemelidir.
8.3. Tüketici sözleşmelerinde kesin hükümsüzlük
6502 sayılı Kanun’un 5. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca tüketiciyle kurulan sözleşmelerde yer alan haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür.
Sözleşmenin haksız şart dışındaki hükümleri geçerliliğini korur. Sözleşmeyi düzenleyen taraf, haksız şart olmasaydı sözleşmeyi diğer hükümlerle yapmayacağını ileri süremez.
Bu düzenleme, tüketicinin korunmasını ve sözleşmenin mümkün olduğunca ayakta tutulmasını amaçlamaktadır.
8.4. Haksız şartın tüketici yönünden bağlayıcı olmaması
Haksız şartın kesin hükümsüz olması nedeniyle tüketici, bu hükümle getirilen yükümlülükleri yerine getirmek zorunda değildir.
Örneğin sözleşmede tüketici aleyhine haksız bir ek ücret düzenlemesi bulunması halinde, bu ücretin hukuki dayanağı ve tüketiciden tahsil edilip edilemeyeceği ilgili hükmün haksız şart niteliği çerçevesinde değerlendirilir.
Haksız şart nedeniyle daha önce ödeme yapılmışsa, somut olayın koşullarına göre sebepsiz zenginleşme ve diğer iade hükümleri kapsamında talepte bulunulması da gündeme gelebilir.
9. İSPAT YÜKÜ VE HUKUKİ BAŞVURU YOLLARI
9.1. İspat yükü
Genel işlem koşullarına ilişkin uyuşmazlıklarda, ilgili hükmün önceden hazırlanarak çok sayıda benzer sözleşmede kullanılmak üzere sunulduğu ve sözleşmenin içeriğine nasıl dahil edildiği önem taşır.
TBK m. 20-25 hükümlerinin uygulanması bakımından sözleşme metni, ek belgeler, genel şartlar, taraflar arasındaki yazışmalar ve sözleşmenin kurulma sürecine ilişkin belgeler incelenmelidir.
Tüketici sözleşmelerinde ise 6502 sayılı Kanun m. 5/3 uyarınca standart şartın münferiden müzakere edildiğini iddia eden sözleşme düzenleyicisi, bu iddiasını ispatla yükümlüdür.
Bu nedenle tüketicinin yalnızca sözleşmeyi imzalamış olması, hükmün münferiden müzakere edildiğini kanıtlamaya yeterli değildir.
9.2. Başvurulabilecek hukuki yollar
Genel işlem koşulları ve haksız şartlardan kaynaklanan uyuşmazlıklarda başvurulabilecek hukuki yollar, sözleşmenin niteliğine ve talebin kapsamına göre değişir.
Tüketici uyuşmazlıklarında:
- Tüketici hakem heyetine başvuru,
- Tüketici mahkemesinde dava açılması,
- Dava şartı arabuluculuk kapsamındaki uyuşmazlıklarda arabuluculuğa başvurulması,
- Haksız şart nedeniyle yapılan ödemelerin iadesinin talep edilmesi
gündeme gelebilir.
Tüketici işlemi olmayan sözleşmelerde ise genel görev ve yetki kuralları çerçevesinde ilgili mahkemede dava açılabilir.
Ayrıca 6502 sayılı Kanun’un 5. maddesi, Bakanlığa genel olarak kullanılmak üzere hazırlanmış sözleşmelerdeki haksız şartların sözleşme metinlerinden çıkarılması veya kullanılmasının önlenmesi için gerekli tedbirleri alma yetkisi vermektedir.
Bu düzenleme, bireysel tüketici uyuşmazlıklarının yanında piyasada kullanılan standart sözleşme hükümlerinin denetlenmesine de imkan tanımaktadır.
Genel işlem koşulları ve sözleşmelerde haksız şartlara ilişkin düzenlemeler, sözleşme özgürlüğü ile sözleşme taraflarının korunması arasında denge kurulmasını amaçlamaktadır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 20-25. maddeleri, önceden hazırlanarak çok sayıda benzer sözleşmede kullanılmak üzere sunulan genel işlem koşullarının sözleşmeye dahil edilmesi, yorumlanması, değiştirilmesi ve içerik bakımından denetlenmesine ilişkin temel kuralları ortaya koymaktadır.
Bu kapsamda genel işlem koşullarının sözleşme kapsamına dahil edilmesi için karşı tarafa açıkça bilgi verilmesi, içeriği öğrenme imkanı sağlanması ve kabul edilmesi gerekir. Bu koşulların gerçekleşmemesi veya sözleşmenin niteliğine yabancı hükümler içermesi halinde ilgili hükümler yazılmamış sayılır.
Genel işlem koşullarının yorumlanmasında belirsiz hükümlerin düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanması, düzenleyene tek taraflı değişiklik yetkisi veren kayıtların yazılmamış sayılması ve dürüstlük kuralına aykırı içeriklerin yasaklanması, sözleşme dengesinin korunması bakımından önemli güvencelerdir.
Tüketici sözleşmelerinde ise 6502 sayılı Kanun’un 5. maddesi özel bir koruma sağlamaktadır. Tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilen ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik meydana getiren hükümler kesin olarak hükümsüzdür. Bu hükümler, sözleşmenin diğer hükümlerinin geçerliliğini kural olarak etkilemez.
Sonuç olarak genel işlem koşulları ile haksız şartların denetiminde, sözleşmenin standart niteliği, hükümlerin müzakere edilip edilmediği, sözleşmenin kurulma koşulları ve taraflar arasındaki hak ve yükümlülük dengesi birlikte değerlendirilmelidir. Böylece sözleşme özgürlüğü korunurken, ekonomik veya hukuki açıdan daha güçlü tarafın önceden hazırladığı hükümler aracılığıyla karşı taraf aleyhine ölçüsüz bir menfaat sağlamasının önüne geçilebilir.
KAYNAKÇA:
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun
- Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2023/52, K. 2024/29. Yargıtay HGK, E. 2023/52, K. 2024/29: (https://dijital.vergimerkezi.com.tr/mevzuat/yargitay-karari/hukuk-genel-kurulu-202352-e-202429-k)
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2023/196, K. 2023/520. (https://dijital.vergimerkezi.com.tr/mevzuat/yargitay-karari/hukuk-genel-kurulu-2023196-e-2023520-k)
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2025/378, K. 2025/494. (https://dijital.vergimerkezi.com.tr/mevzuat/yargitay-karari/hukuk-genel-kurulu-2025378-e-2025494-k)
- Oğuzman, M. Kemal / Öz, Turgut, Borçlar Hukuku Genel Hükümler.
- Eren, Fikret, Borçlar Hukuku Genel Hükümler
İlginizi Çekebilecek Yazılarımız:
