Haczedilemeyen Mal ve Haklar

İcra hukukunun temel amacı, alacaklının alacağına kavuşmasını sağlamak ve borçlunun malvarlığı değerlerini kanunda öngörülen usuller çerçevesinde paraya çevirmektir. Bu amaç doğrultusunda İcra ve İflas Kanunu’nun 85. maddesi uyarınca borçlunun taşınır ve taşınmaz malları ile alacak ve haklarından, alacaklının ana para, faiz ve takip giderlerini karşılayacak miktarda haciz yapılabilir.

Ancak cebri icra hukukunda alacaklının tahsil hakkı mutlak değildir. Borçlunun ve ailesinin asgari yaşam koşullarını korumak, borçlunun ekonomik varlığını sürdürebilmesini sağlamak ve kamu yararını gözetmek amacıyla bazı mal ve hakların haczi yasaklanmıştır.

Bu düzenlemelerin temel dayanağı İİK m. 82 ve m. 83 hükümleridir. İİK m. 82’de tamamen haczedilemeyen mal ve haklar sayılmış, m. 83’te ise belirli gelirlerin borçlunun ve ailesinin geçimi için gerekli miktar ayrıldıktan sonra haczedilebileceği kabul edilmiştir.

Haczedilmezlik hükümleri, borçlunun ekonomik varlığını korumaya yönelik sosyal nitelikli düzenlemelerdir. Bununla birlikte bu hükümlerin uygulanması, her malvarlığı değerinin kendiliğinden haciz dışında kalacağı anlamına gelmez. Malın niteliği, kullanım amacı, borçlunun mesleği, yaşam koşulları ve kanunda belirtilen istisnalar somut olayda değerlendirilmelidir.

1. HACZEDİLEMEYEN MAL VE HAKLARIN HUKUKİ NİTELİĞİ

1.1. Haczedilmezlik kavramı

Haczedilmezlik, borçlunun malvarlığında bulunan belirli mal, hak ve alacakların kanun gereği cebri icra yoluyla paraya çevrilmesinin yasaklanması veya sınırlandırılmasıdır.

Bu koruma, borçlunun tüm malvarlığını alacaklılardan bağışık hale getirmez. Yalnızca kanunda belirtilen ve borçlunun temel yaşamını veya ekonomik faaliyetini sürdürebilmesi bakımından gerekli görülen mal ve haklar bakımından uygulanır.

Haczedilmezlik iki temel gruba ayrılır:

  • Tamamen haczedilemeyen mal ve haklar: Kanunda açıkça haciz dışında bırakılan ve kural olarak tamamı üzerinde haciz yasağı bulunan mal ve haklardır.
  • Kısmen haczedilebilen mal ve haklar: Borçlunun ve ailesinin geçimi için gerekli miktar ayrıldıktan sonra kalan kısmı haczedilebilen gelir ve haklardır.

Bu ayrım, İİK m. 82 ve m. 83 hükümlerinin uygulanması bakımından önem taşır.

1.2. Haczedilmezlik hükümlerinin amacı

Haczedilmezlik hükümlerinin temel amacı, borçlunun cebri icra sonucunda tamamen yoksulluğa düşmesini önlemektir.

Borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için zorunlu araçların, ailesinin ortak kullanımına hizmet eden ev eşyalarının, temel beslenme ve barınma ihtiyaçlarının veya kanunla korunan gelirlerinin haczedilmesi, borçlunun ekonomik ve sosyal varlığını ortadan kaldırabilir.

Bu nedenle haczedilmezlik hükümleri yalnızca borçlunun kişisel menfaatini değil, ailesinin ve bazı durumlarda kamu düzeninin korunmasını da amaçlamaktadır.

2. İİK M. 82 KAPSAMINDA TAMAMEN HACZEDİLEMEYEN MAL VE HAKLAR

İcra ve İflas Kanunu’nun 82. maddesi, haczedilemeyen mal ve hakları bentler halinde düzenlemiştir.

2.1. Devlet malları ve özel kanunlarda haczedilemezliği düzenlenen mallar

İİK m. 82/1 uyarınca Devlet malları ile özel kanunlarında haczedilemeyeceği belirtilen mallar haczedilemez.

Devlet mallarının haczedilmezliği, kamu hizmetlerinin devamlılığını ve kamu yararını koruma amacı taşır.

Bununla birlikte kamu tüzel kişilerinin sahip olduğu her malın otomatik olarak haczedilemez olduğu sonucuna varılamaz. Devlet malları ile belediye, il özel idaresi ve diğer kamu tüzel kişilerinin malvarlığı bakımından özel mevzuat hükümleri ve malın hukuki niteliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Dolayısıyla kamu tüzel kişilerine ait mallar bakımından yalnızca mülkiyetin kamu tüzel kişisine ait olması yeterli değildir. İlgili özel kanun hükümleri ve malın kamu hizmetine tahsis edilip edilmediği incelenmelidir.

2.2. Borçlunun mesleğini sürdürebilmesi İçin gerekli eşyalar

İİK m. 82/2 uyarınca ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedeni çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya haczedilemez.

Bu düzenleme, borçlunun mesleki faaliyetini devam ettirebilmesini ve gelir elde etme imkanının ortadan kaldırılmamasını amaçlamaktadır.

Örneğin ekonomik faaliyeti esas olarak kişisel emeğine dayanan bir terzinin dikiş makinesi, marangozun temel çalışma aletleri veya mesleğini kişisel emeğiyle sürdüren bir tamircinin zorunlu araçları bu kapsamda değerlendirilebilir.

Ancak hükmün uygulanabilmesi için borçlunun ekonomik faaliyetinin sermayeden ziyade bedensel çalışmasına dayanması gerekir. İşletmenin ticari organizasyonu, sermayesi ve çalışan sayısı ağırlıklıysa bu bentteki korumadan yararlanılması mümkün olmayabilir.

Mesleki faaliyetin devamı için zorunlu olmayan, lüks veya ticari yatırım niteliğindeki eşyalar ise bu kapsamda değerlendirilmez.

Ayrıca İİK m. 82’nin son fıkraları uyarınca, kanunda belirtilen bazı mesleki malların değerinin fazla olması halinde malın tamamı haciz dışında bırakılmaz. Borçlunun ihtiyacını karşılayacak uygun miktar kendisine bırakılmak üzere mal haczedilerek satılabilir.

2.3. Borçlu ve ailesinin kişisel eşyaları İle ev eşyaları

İİK m. 82/3 uyarınca para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşyalar ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyaları haczedilemez.

Bu hüküm, 7445 sayılı Kanun ile değiştirilmiş ve 5 Nisan 2023 tarihinde yürürlüğe giren düzenlemeyle ev eşyalarına ilişkin koruma genişletilmiştir.

Önceki düzenlemede aynı amaçla kullanılan eşyanın birden fazla olması durumunda bunlardan yalnızca biri haciz dışında tutulabiliyordu. Yeni düzenlemede ise ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyaları koruma kapsamına alınmıştır.

Bu değişiklik sonrasında aynı evde bulunan ve ailenin ortak kullanımına hizmet eden birden fazla eşyanın sırf sayısının fazla olması nedeniyle haczedilebileceği yönündeki eski yaklaşım geçerliliğini yitirmiştir.

Bununla birlikte para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika ve süs eşyası gibi kıymetli mallar kanuni istisna kapsamında haczedilebilir.

Bir eşyanın evde bulunması tek başına haczedilmezlik için yeterli değildir. Eşyanın niteliği, aile tarafından ortak kullanılıp kullanılmadığı ve kanundaki istisnalar dikkate alınmalıdır.

2.4. Çiftçinin geçimi İçin zorunlu arazi, hayvan ve tarım araçları

İİK m. 82/4, borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zorunlu olan araziyi, çift hayvanlarını, nakil vasıtalarını, eklentileri ve ziraat aletlerini haciz dışında bırakmaktadır.

Bu düzenlemenin amacı, tarımsal faaliyetin ve çiftçinin geçim kaynaklarının korunmasıdır.

Ancak çiftçinin sahip olduğu bütün tarım arazileri veya bütün tarım araçları otomatik olarak haczedilmez değildir. Arazinin ve araçların borçlunun ve ailesinin geçimi bakımından zorunlu olup olmadığı incelenmelidir.

Örneğin geçimini tarımsal üretimden sağlayan bir çiftçinin üretim yaptığı arazisi, temel tarım makineleri ve zorunlu ekipmanları bu kapsamda değerlendirilebilir.

Buna karşılık borçlunun geçimi için zorunlu olmayan, yatırım veya ticari amaçla edinilmiş ek araziler bakımından haciz yasağı uygulanmayabilir.

Ayrıca malın değerinin fazla olması halinde İİK m. 82’nin ilgili fıkrası uyarınca borçlunun ihtiyacını karşılayacak uygun miktar kendisine bırakılmak üzere satış yapılması gündeme gelebilir.

2.5. Sanat ve meslek İçin gerekli araçlar ve kitaplar

İİK m. 82/4, çiftçi olmayan borçlular bakımından sanat ve mesleğin yürütülmesi için gerekli alet, edevat ve kitapları da koruma altına almaktadır.

Örneğin mesleki faaliyetini kişisel emeğiyle sürdüren bir kişinin işini yapabilmesi için zorunlu araçları ve mesleki kitapları bu kapsamda değerlendirilebilir.

Burada belirleyici olan, eşyanın borçlunun mesleki faaliyetini sürdürmesi için gerekli olup olmadığıdır.

Meslekle ilgisi bulunmayan veya yalnızca yatırım ve lüks amacı taşıyan eşyalar bu korumadan yararlanamaz.

2.6. Küçük nakliye erbabının geçim araçları

İİK m. 82/4 kapsamında arabacı, kayıkçı ve hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimlerini temin eden nakil vasıtaları da haczedilemez.

Bu hüküm, geçimini doğrudan nakliye faaliyetiyle sağlayan kişilerin çalışma araçlarını korumayı amaçlamaktadır.

Ancak hükmün uygulanması için aracın borçlunun geçimini sağlayan mesleki faaliyet bakımından zorunlu olması gerekir.

2.7. Borçlu ve ailesinin geçimi İçin gerekli hayvanlar

İİK m. 82/5 uyarınca borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli olması halinde borçlunun tercih edeceği bir süt veren manda veya inek yahut üç keçi veya koyun ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları haczedilemez.

Bu düzenleme, özellikle hayvancılıkla veya kırsal yaşamla geçimini sağlayan borçluların temel ihtiyaçlarını korumaya yöneliktir.

Kanunda belirtilen hayvan sayısı ve nitelikleri dikkate alınmalı, borçlunun ve ailesinin geçim ihtiyacı somut olayda değerlendirilmelidir.

2.8. Borçlunun ve ailesinin İki aylık yiyecek ve yakacağı

İİK m. 82/6 uyarınca borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları haczedilemez.

Bu düzenleme, borçlunun ve ailesinin temel yaşam ihtiyaçlarının korunmasını amaçlamaktadır.

Borçlu çiftçi ise gelecek mahsul için gerekli tohumluk da haciz yasağı kapsamındadır.

Bu nedenle borçlunun tarımsal üretiminin devamı için gerekli tohumluğun haczedilmesi, kanunda öngörülen koruma ile bağdaşmaz.

2.9. Bağ, bahçe ve meyve-sebze yetiştiriciliği İçin gerekli mallar

İİK m. 82/7 uyarınca borçlu bağ, bahçe veya meyve ya da sebze yetiştiricisi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zorunlu olan bağ ve bahçesi ile bu faaliyetin yürütülmesi için gerekli alet ve edevat haczedilemez.

Bu kapsamda borçlunun tarımsal faaliyeti ve ailesinin geçim koşulları dikkate alınmalıdır.

Ayrıca geçimi hayvan yetiştirmeye bağlı olan borçlunun kendisi ve ailesinin geçimi için zorunlu hayvan miktarı ile bu hayvanların üç aylık yem ve yataklıkları da koruma altındadır.

2.10. Haczedilmemek üzere tesis edilmiş kaydı hayatla İratlar

İİK m. 82/8 uyarınca Türk Borçlar Kanunu’nun 510. maddesi kapsamında haczedilmemek üzere tesis edilmiş kaydı hayatla iratlar haczedilemez.

Kaydı hayatla irat, belirli bir kişinin yaşamı boyunca kendisine düzenli ödeme yapılmasını öngören hukuki ilişkidir.

Kanunda öngörülen şartlar gerçekleşmiş ve irat haczedilmemek üzere tesis edilmişse bu gelir haciz dışında kalır.

2.11. Askeri malullük, şehit yakınlığı ve belirli görev tazminatları

İİK m. 82/9 kapsamında;

  • Ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara bağlanan emeklilik maaşları,
  • Bu hizmetlerin ifası nedeniyle ailelerine bağlanan maaşlar,
  • Ordunun hava ve denizaltı mensuplarına verilen uçuş ve dalış tazminat ve ikramiyeleri,
  • Askeri malullerle şehit yetimlerine verilen kanunda belirtilen terfi zamları ve diğer özel ödemeler

haczedilmezlik korumasından yararlanır.

Bu düzenleme, belirli kamu hizmetlerinin ifası sırasında ortaya çıkan özel risk ve fedakarlıkların sosyal koruma altına alınmasına yöneliktir.

2.12. Yardım sandığı veya cemiyetler tarafından bağlanan maaşlar

İİK m. 82/10 uyarınca bir yardım sandığı veya cemiyet tarafından hastalık, zaruret ve ölüm gibi durumlarda bağlanan maaşlar haczedilemez.

Burada önemli olan ödemenin niteliği ve hangi amaçla bağlandığıdır.

Sosyal yardım ve dayanışma amacıyla sağlanan bu tür gelirlerin haczedilmesi, kanunun koruma amacına aykırıdır.

2.13. Bedensel zarar nedeniyle verilen tazminatlar

İİK m. 82/11 uyarınca vücut veya sağlık üzerine verilen zararlar nedeniyle zarar gören kişiye veya ailesine toplu ya da irat şeklinde verilen veya verilmesi gereken paralar haczedilemez.

Bu düzenleme, bedensel bütünlüğü veya sağlığı zarar gören kişinin ve ailesinin ekonomik güvenliğini korumayı amaçlamaktadır.

Bu kapsamda trafik kazası, iş kazası veya başka bir olay nedeniyle meydana gelen bedensel zararlar için hükmedilen maddi ve manevi tazminatların haczi, kanunda belirtilen koşullar çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2021/12-518 E., 2022/37 K. sayılı kararında, vücut ve sağlık üzerine verilen zararlar nedeniyle ödenen maddi ve manevi tazminatların İİK m. 82/11 kapsamında haczedilemeyeceği ve haciz yasağını dolanacak şekilde takas yapılamayacağı yönünde değerlendirme yapılmıştır.

Bu nedenle bedensel zarara dayalı tazminat alacaklarının niteliği, genel malvarlığı alacaklarından ayrı değerlendirilmelidir.

2.14. Borçlunun haline münasip evi

İİK m. 82/12 uyarınca borçlunun haline münasip evi haczedilemez.

Uygulamada bu düzenleme meskeniyet şikayeti olarak adlandırılmaktadır.

Meskeniyet korumasının amacı, borçlunun ve ailesinin barınma ihtiyacının korunmasıdır. Bu nedenle borçlunun sahip olduğu konutun haczedilmesi halinde, taşınmazın borçlunun haline uygun bir yaşam alanı sağlayıp sağlamadığı değerlendirilmelidir.

Bir taşınmazın haczedilmezlik kapsamında kalabilmesi için borçlunun gerçekten o konutta oturması her olayda tek başına belirleyici değildir. Bununla birlikte taşınmazın fiilen konut olarak kullanılması, borçlunun ve ailesinin yaşam koşulları, başka konutlarının bulunup bulunmadığı ve taşınmazın niteliği değerlendirmede önem taşır.

Borçlunun birden fazla konutunun bulunması halinde meskeniyet koruması her taşınmaz için ayrı ayrı ve somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir.

Evin değerinin fazla olması halinde:

Borçlunun haline münasip evinin değerinin fazla olması, taşınmazın bütünüyle haciz dışında kalmasını zorunlu kılmaz.

İİK m. 82’nin ilgili fıkrası uyarınca, evin değeri borçlunun haline uygun konut ihtiyacını karşılayacak miktarı aşıyorsa, borçlunun ihtiyacını karşılayacak uygun miktar kendisine bırakılmak üzere taşınmaz haczedilerek satılabilir.

Bu durumda borçluya bırakılacak miktar belirlenirken taşınmazın bulunduğu yer, borçlunun aile yapısı, sosyal durumu, konut ihtiyacı ve ekonomik koşulları dikkate alınmalıdır.

Meskeniyet şikayetinde yalnızca taşınmazın değerinin yüksek olduğu gerekçesiyle haczin tamamen geçerli olduğu sonucuna varılamaz. Öncelikle borçlunun haline uygun konutun değeri belirlenmeli ve kanundaki koruma uygulanmalıdır.

2.15. Öğrenci bursları

İİK m. 82/13 uyarınca öğrenci bursları haczedilemez.

Öğrenci bursları, eğitim ve öğrenim faaliyetinin desteklenmesi amacıyla sağlanan ödemelerdir. Bu nedenle öğrencinin eğitimini sürdürebilmesi için tahsis edilen bursların haciz yoluyla alınması kanuni korumayla bağdaşmaz.

Burs niteliğinde olmayan, karşılığında çalışma veya hizmet sunulan ücret ve ödemeler ise kendi hukuki niteliklerine göre değerlendirilmelidir.

3. KISMEN HACZEDİLEBİLEN MAL VE HAKLAR: İİK M. 83

3.1. Genel düzenleme

İİK m. 83, bazı gelir ve hakların tamamen haciz dışında bırakılmadığını, ancak borçlunun ve ailesinin geçimi için gerekli miktar ayrıldıktan sonra kalan kısmının haczedilebileceğini düzenlemektedir.

Bu kapsamda;

  • Maaşlar,
  • Tahsisatlar,
  • Her türlü ücret,
  • İntifa hakları ve bunların hasılatı,
  • İlama dayanmayan nafakalar,
  • Özel emekli sandıkları veya sigortalar tarafından tahsis edilen belirli gelirler

kanuni sınırlamalar çerçevesinde haczedilebilir.

Bu gelirler bakımından haciz miktarı belirlenirken borçlunun ve ailesinin geçimi için gerekli miktarın dikkate alınması gerekir.

3.2. Maaş ve ücret haczi

İİK m. 83 uyarınca maaş ve ücretlerin tamamının haczedilmesi mümkün değildir.

Kanun, borçlunun ve ailesinin geçimi için gerekli miktarın ayrılmasını öngörmekle birlikte haczedilecek miktarın bunların dörtte birinden az olamayacağını da düzenlemektedir.

Dolayısıyla genel icra hukuku bakımından maaş ve ücret haczinde dörtte bir alt sınırı bulunmaktadır. Ancak bu hüküm, özel kanunlardaki farklı haciz yasakları ve özel kesinti rejimleri saklı kalmak üzere uygulanır.

Birden fazla haciz bulunması halinde hacizler sıraya konulur. Önceki sıradaki haczin kesintisi tamamlanmadan sonraki haciz için kesintiye başlanmaz.

3.3. Emekli aylıklarının haczi

Emekli aylıklarının haczi bakımından İİK m. 83 yanında 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 93. maddesi de dikkate alınmalıdır.

5510 sayılı Kanun’un 93. maddesi uyarınca bu Kanun kapsamında bağlanan gelir, aylık ve ödenekler, kural olarak devir ve temlik edilemez ve haczedilemez.

Ancak nafaka borçları ve Kurum alacakları bakımından kanunda özel istisnalar bulunmaktadır.

Ayrıca emekli aylığı sahibinin hacze ilişkin muvafakati, kanunun aradığı koşullar çerçevesinde değerlendirilmelidir. Emekli aylığına haciz konulması bakımından borçlunun geçerli ve usulüne uygun muvafakatinin bulunup bulunmadığı önem taşır.

Bu nedenle emekli aylığının haczinde yalnızca İİK m. 83’teki dörtte bir kuralına dayanılarak genel bir sonuca ulaşılması doğru değildir. Öncelikle aylığın hangi kanun kapsamında bağlandığı ve özel haciz yasağına tabi olup olmadığı belirlenmelidir.

3.4. İntifa hakkı ve gelirleri

İİK m. 83 kapsamında intifa hakları ve bunların hasılatı da kısmen haczedilebilen haklar arasında sayılmıştır.

İntifa hakkı sahibinin bu haktan elde ettiği gelirler, borçlunun ve ailesinin geçimi için gerekli miktar ayrıldıktan sonra kanuni sınırlar içinde haczedilebilir.

Ancak intifa hakkının devredilebilir olup olmadığı, hakkın kişiye bağlı niteliği ve ilgili özel düzenlemeler ayrıca değerlendirilmelidir.

3.5. İlama dayanmayan nafaka

İİK m. 83 kapsamında ilama dayanmayan nafaka alacakları da belirli koşullarla haczedilebilir.

Ancak burada nafakanın hukuki niteliği ve borçlunun geçim ihtiyacı birlikte değerlendirilmelidir.

Mahkeme kararına dayanan nafaka alacakları bakımından ayrıca ilgili kanuni düzenlemeler ve nafaka alacağının niteliği dikkate alınmalıdır.

4. ÖZEL KANUNLARDA DÜZENLENEN HACİZ YASAKLARI

İİK m. 82 ve 83 dışında çeşitli özel kanunlarda da belirli mal, hak ve alacakların haczedilemeyeceği düzenlenmiştir.

4.1. 5510 sayılı Kanun kapsamında sosyal güvenlik ödemeleri

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 93. maddesi, bu Kanun kapsamında bağlanan gelir, aylık ve ödeneklerin haczedilmesine ilişkin özel hükümler içermektedir.

Bu kapsamda sosyal güvenlik gelirlerinin haczi bakımından genel icra hükümlerinin yanında özel kanundaki sınırlamalar uygulanır.

Nafaka borçları ve Kurum alacakları bakımından kanuni istisnalar saklıdır.

4.2. Belediye malları

5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 15. maddesi uyarınca belediyenin kamu hizmetinde fiilen kullanılan malları ile belediye tarafından tahsil edilen vergi, resim ve harç gelirleri haczedilemez.

Bu düzenleme, belediyelerin kamu hizmetlerini yerine getirebilmesini ve kamu hizmetine tahsis edilmiş malların korunmasını amaçlar.

Belediyenin özel hukuk ilişkilerinden doğan bütün malvarlığı değerlerinin haciz dışında olduğu söylenemez. Malın kamu hizmetinde fiilen kullanılıp kullanılmadığı ve kanundaki koşulların gerçekleşip gerçekleşmediği incelenmelidir.

4.3. Öğrenci bursları ve sosyal yardımlar

İİK m. 82/13 öğrenci burslarını doğrudan haciz dışında bırakmıştır.

Bunun yanında çeşitli özel kanunlarda ve sosyal yardım düzenlemelerinde belirli destek ve yardımlar bakımından haciz yasağı öngörülebilir.

Bu nedenle bir ödemenin haczedilip haczedilemeyeceği belirlenirken ödemenin kaynağı, amacı ve dayandığı özel kanun incelenmelidir.

5. HACZEDİLMEZLİK HÜKÜMLERİNDEN ÖNCEDEN FERAGAT EDİLEMEMESİ

İİK m. 83/a uyarınca İİK m. 82 ve 83’te yazılı mal ve hakların haczedilebileceğine ilişkin önceden yapılan anlaşmalar geçerli değildir.

Bu düzenleme, borçlunun henüz haciz aşamasına gelmeden haczedilmezlik korumasından vazgeçmesini önlemektedir.

Borçlu ile alacaklı arasında önceden yapılan bir sözleşmede, kanunen haczedilemeyen bir malın veya gelirin haczedilebileceğinin kararlaştırılması, kanunun emredici hükmü karşısında geçerli kabul edilmez.

Özellikle kredi sözleşmeleri, genel işlem koşulları veya borç ilişkisi kurulurken verilen genel muvafakatler bakımından bu hüküm önem taşır.

Bununla birlikte haciz aşamasından sonra verilen muvafakatin hukuki durumu, muvafakatin zamanı, kapsamı ve ilgili özel kanun hükümleri dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.

6. YAVRULU HAYVANLARIN HACZİ

İİK m. 83/b uyarınca hayvan hacizlerinde, anaları tarafından beslenmeye ve bakılmaya muhtaç yavrular analarından ayrı haczedilemeyeceği gibi anneleri de yavrularından ayrı haczedilemez.

Bu hüküm, hayvanların korunmasını ve özellikle yavruların yaşamlarını sürdürebilmeleri için gerekli bakım ilişkisinin bozulmamasını amaçlamaktadır.

Dolayısıyla hayvan haczi sırasında yavru ve ana hayvanın birbirinden ayrılmasının kanunda belirtilen koşullarda yasak olduğu göz önünde bulundurulmalıdır.

7. HACZEDİLMEZLİK İDDİASININ İLERİ SÜRÜLMESİ

7.1. Haczedilmezlik şikayeti

Haczedilmezlik hükümlerine aykırı olarak bir malın veya hakkın haczedilmesi halinde, ilgililer icra mahkemesine şikayet yoluna başvurabilir.

İİK m. 16 uyarınca icra dairesinin kanuna aykırı veya olaya uygun olmayan işlemlerine karşı, kural olarak işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde şikayet yoluna gidilebilir.

Haczedilmezlik şikayetinde, haczedilen malın hangi kanun hükmü uyarınca haciz dışında kaldığı ve haciz işleminin neden hukuka aykırı olduğu açıklanmalıdır.

Örneğin:

  • Haczedilen ev eşyasının ailenin ortak kullanımına hizmet ettiği,
  • Haczedilen aracın borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için zorunlu olduğu,
  • Haczedilen taşınmazın borçlunun haline münasip evi olduğu,
  • Haczedilen ödemenin öğrenci bursu niteliğinde bulunduğu,
  • Haczedilen gelirin özel kanun gereği haczedilemeyeceği

somut delillerle ortaya konulmalıdır.

7.2. Şikayet süresi

Haczedilmezlik şikayeti bakımından genel kural, İİK m. 16’da düzenlenen yedi günlük süredir.

Süre, kural olarak şikayete konu haciz işleminin öğrenildiği tarihten itibaren işlemeye başlar.

Bu nedenle haciz tutanağının, haciz ihbarnamesinin veya ilgili haciz işlemini bildiren tebligatın öğrenilme tarihi önem taşır.

Ancak haczedilmezlik iddiasının niteliğine ve ilgili malın hukuki durumuna göre süre konusunda özel değerlendirme yapılması gerekebilir. Özellikle meskeniyet şikayetinde haczin öğrenilme tarihi ve taşınmazın satış sürecindeki aşamalar dikkatle incelenmelidir.

7.3. Şikayet hakkına sahip kişiler

Haczedilmezlik şikayeti kural olarak borçlu tarafından ileri sürülür. Ancak haciz işlemi nedeniyle hukuki menfaati doğrudan etkilenen üçüncü kişiler de kendi hakları yönünden şikayet yoluna başvurabilir.

Örneğin aile konutunda bulunan ve kendisine ait kişisel eşyaların haczedildiğini ileri süren aile bireyinin, kendi mülkiyet hakkı veya hukuki menfaati kapsamında şikayet hakkı bulunabilir.

Anayasa Mahkemesinin E. 2025/262, K. 2025/265 sayılı kararında, İİK m. 82/12’de yer alan meskeniyet koruması bakımından haczedilen konutta yaşayan aile bireylerinin, icra işleminin hukuka aykırılığı nedeniyle şikayet yoluna başvurabilmelerinin engellenmediği belirtilmiştir. Başvuru, açıkça dayanaktan yoksun bulunarak reddedilmiştir.

7.4. Görevli mahkeme

Haczedilmezlik şikayetlerini incelemekle görevli mahkeme icra mahkemesidir.

İİK m. 4 uyarınca icra dairelerinin işlemlerine karşı yapılan şikayet ve itirazlar icra mahkemesi tarafından incelenir.

Şikayet, kural olarak şikayete konu işlemi yapan icra dairesinin bağlı bulunduğu icra mahkemesine yapılır.

7.5. Şikayetin İcra takibine etkisi

İİK m. 22 uyarınca şikayet, icra mahkemesi tarafından karar verilmedikçe icrayı kendiliğinden durdurmaz.

Bu nedenle haczedilmezlik şikayeti yapılmış olması, satış işlemlerinin otomatik olarak durduğu anlamına gelmez.

Borçlunun telafisi güç zararlarla karşılaşma ihtimali bulunuyorsa, şikayetle birlikte icra işlemlerinin durdurulmasına yönelik talebin de değerlendirilmesi gerekir.

Haczedilemeyen mal ve haklara ilişkin düzenlemeler, icra hukukunda alacaklının tahsil hakkı ile borçlunun ve ailesinin temel yaşam koşullarının korunması arasında denge kurulmasını amaçlamaktadır.

İİK m. 82’de tamamen haczedilemeyen mal ve haklar, m. 83’te ise kısmen haczedilebilen gelir ve haklar düzenlenmiştir. Bu kapsamda devlet malları, mesleğin sürdürülmesi için gerekli araçlar, kişisel eşyalar, ailenin ortak kullanımına hizmet eden ev eşyaları, çiftçinin geçimi için zorunlu mallar, haline münasip ev, öğrenci bursları ve bedensel zarar tazminatları belirli koşullarda haciz dışında tutulmuştur.

Bununla birlikte haczedilmezlik hükümlerinin uygulanması, malın niteliği ve somut olayın koşullarına bağlıdır. Özellikle meskeniyet şikayetinde borçlunun sosyal ve ekonomik durumu, ev eşyalarında ortak kullanım amacı, mesleki araçlarda ekonomik faaliyetin niteliği ve özel kanunlardaki haciz yasakları birlikte değerlendirilmelidir.

7445 sayılı Kanun ile İİK m. 82/3’te yapılan değişiklik, ev eşyalarının haczedilmezliği bakımından önemli bir yenilik getirmiştir. Ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyalarının koruma kapsamına alınması, haciz uygulamalarında dikkate alınması gereken temel değişikliklerden biridir.

Sonuç olarak haczedilmezlik iddiasının başarıya ulaşabilmesi için öncelikle haczedilen mal veya hakkın hukuki niteliği doğru belirlenmeli, ilgili kanun hükmü tespit edilmeli ve koruma koşulları somut delillerle ortaya konulmalıdır. Bunun yanında şikayet süresinin kaçırılmaması ve satış işlemlerinin devam etmesi ihtimaline karşı gerekli usuli başvuruların zamanında yapılması büyük önem taşımaktadır.

KAYNAKÇA:
  1. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu
  2. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu
  3. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu.
  4. 7445 sayılı İcra ve İflas Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun.
  5. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2024/784, K. 2025/393. (https://dijital.vergimerkezi.com.tr/mevzuat/yargitay-karari/hukuk-genel-kurulu-2024784-e-2025393-k)
  6. Pekcanıtez, Hakan / Atalay, Oğuz / Sungurtekin Özkan, Meral / Özekes, Muhammet, İcra ve İflas Hukuku.

İlginizi Çekebilecek Yazılarımız:

Benzer Yazılar

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir